Bảo hiểm xã hội bắt buộc: "Lưới an sinh" cho hàng triệu lao động nền tảng số

Linh hoạt, tự do nhưng đầy bấp bênh và rủi ro - đây là bức tranh thực tế của hàng triệu lao động trên nền tảng số hiện nay. Khi những "ông chủ" thuật toán quyết định sinh kế qua một cú click khóa tài khoản, việc đưa lao động nền tảng số vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc mở ra cơ hội được thụ hưởng chế độ an sinh xã hội tốt hơn cho nhóm lao động này...

Ngày 21/10, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải đã báo cáo trước Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội. Một trong những nội dung đáng chú ý là quy định người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số thuộc phạm vi tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

THÁCH THỨC BAO PHỦ BẢO HIỂM XÃ HỘI VỚI LAO ĐỘNG NỀN TẢNG

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), bối cảnh chuyển đổi số và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình sâu sắc thị trường lao động toàn cầu và Việt Nam, mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức mới về chất lượng việc làm và an sinh xã hội.

Trong đó, sự phổ cập của các nền tảng kỹ thuật số đã khai sinh ra mô hình "nền kinh tế chia sẻ" hay "kinh tế gig", kéo theo sự bùng nổ của một lực lượng lao động phi chính thức mới: lao động nền tảng (platform/gig workers).

Lực lượng này, bao gồm tài xế gọi xe công nghệ, đối tác giao đồ ăn và những người làm việc tự do trực tuyến, đang mở rộng nhanh chóng tại các đô thị lớn. Theo ILO, năm 2024, Việt Nam có khoảng 7,5 triệu người làm việc trên nền tảng số, chiếm gần 14% tổng lực lượng lao động.

Kinh tế nền tảng tạo ra nhiều cơ hội thu nhập nhưng cũng làm nảy sinh các hình thức việc làm bấp bênh. Sự nhập nhằng giữa "người làm công" và "đối tác độc lập" khiến lao động trên nền tảng số, như tài xế công nghệ, shipper… thường bị đẩy ra ngoài lưới an sinh xã hội và không được hưởng các quyền lợi lao động cơ bản.

Lao động nền tảng thường phải làm việc cường độ cao, giờ giấc bất thường, thu nhập không ổn định và thiếu các quyền tự do hiệp hội hay thương lượng tập thể.

Đáng chú ý, các hệ thống tự động dựa trên thuật toán để giám sát, đánh giá và ra quyết định (như đình chỉ tài khoản) đang gây áp lực lên điều kiện làm việc và sự riêng tư của người lao động. Việc bị khóa tài khoản đơn phương bởi các quyết định thuật toán của trí tuệ nhân tạo cho thấy sự thiếu vắng cơ chế bảo vệ quyền lợi chính đáng cho tài xế công nghệ.

Trong khi đó, hệ thống an sinh xã hội truyền thống đang gặp khó khăn trong việc bao phủ các hình thức việc làm mới. Lao động trên các nền tảng số và lao động tự doanh trong kỷ nguyên số thường không thuộc diện an sinh xã hội bắt buộc, nhưng cũng không đủ nghèo để nhận trợ giúp xã hội, dẫn đến tình trạng không được bảo vệ.

ĐẦU TƯ HỆ THỐNG AN SINH XÃ HỘI ĐA TẦNG, LINH HOẠT

Theo ILO, thách thức lớn đối với Việt Nam là cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý để chính thức hóa lao động nền tảng, đồng thời đầu tư vào hệ thống an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt và ứng dụng công nghệ để không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.

Hiện nay, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội trong nhóm lao động nền tảng còn rất thấp, phần lớn họ được coi là lao động phi chính thức.

Kết quả khảo sát của Ngân hàng Thế giới đối với gần 5.000 lao động trên nhiều nền tảng số tại Việt Nam, cho thấy hơn 90% số người được khảo sát coi công việc trên nền tảng là nguồn thu nhập chính, trong khi chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội.

Theo ông André Gama, Chuyên gia an sinh xã hội khu vực châu Á – Thái Bình Dương của ILO, sự trỗi dậy của nền kinh tế nền tảng đòi hỏi phải xác định và giải quyết các khoảng trống trong tiêu chuẩn về việc làm bền vững, trong đó có đảm bảo an sinh xã hội.

Công ước số 193 của ILO về việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế nền tảng, cũng đề cập đến việc các quốc gia thành viên phải bảo đảm người lao động nền tảng số được tiếp cận các chế độ an sinh xã hội, với điều kiện không kém thuận lợi hơn so với những người lao động khác có cùng tình trạng việc làm. 'Cơ chế bắt buộc giúp bảo hiểm xã hội tăng độ phủ, chia sẻ rủi ro trên nhóm lớn, đa dạng và gia tăng tính bền vững, hiệu quả', ông André Gama chia sẻ.

Với tài xế công nghệ, ông André Gama cho rằng có thể bắt đầu với các chế độ hưu trí, tử tuất, sau đó từng bước mở rộng sang các chế độ khác. Về lâu dài, Việt Nam cần làm rõ mối quan hệ lao động giữa người lao động và các nền tảng số để xác định quyền lợi và trách nhiệm phù hợp.

Chia sẻ tại tọa đàm về địa vị pháp lý và việc làm cho lao động nền tảng số tại Việt Nam mới đây, Luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó Trưởng ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cũng chỉ ra nhiều khoảng trống đối với đối tượng lao động này. Bao gồm, thiếu định nghĩa pháp lý rõ ràng về lao động nền tảng số; xác nhận trách nhiệm của chủ doanh nghiệp; thiếu dữ liệu Nhà nước, và thiếu mô hình đảm bảo an sinh xã hội và các quyền lợi cho đối tượng này.

Từ thực tế đó, ông Quảng đề xuất cần khắc phục bằng việc cần có một chương về lao động nền tảng số trong Bộ luật Lao động sửa đổi, trong đó cần có nội dung về đảm bảo an sinh xã hội một cách linh hoạt và tăng cường thêm cơ chế bảo vệ.