Chủ động quản trị xuất siêu, phòng tránh rủi ro trong thương mại quốc tế

Quản trị xuất siêu bền vững giai đoạn 2026-2030 giúp hài hòa xuất nhập khẩu, nâng cao giá trị gia tăng, củng cố chuỗi cung ứng. Định hướng chiến lược nhằm phòng tránh dư thừa công suất, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, lao động cưỡng bức, qua đó bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam…
Thay mặt Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc vừa ký Nghị quyết số 403/NQ-CP ngày 21/11/2026 ban hành Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026 - 2030.
Mục tiêu của Kế hoạch là tổ chức triển khai đồng bộ, nhất quán các nhiệm vụ, giải pháp nhằm quản trị xuất siêu trong quan hệ song phương theo hướng chủ động, bền vững, hài hòa giữa mở rộng xuất khẩu và tăng cường năng lực nhập khẩu phục vụ sản xuất, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu; đồng thời phòng tránh nguy cơ dư thừa công suất, ngăn chặn lẩn tránh và chuyển tải bất hợp pháp, gian lận xuất xứ, kiểm soát và thực hiện hiệu quả quy định về cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.
Quản trị xuất siêu gắn với đa dạng hóa thị trường và nguồn cung, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước, tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, bảo đảm thương mại công bằng, hạn chế các rủi ro phát sinh từ mất cân đối thương mại, tập trung xuất khẩu hoặc phụ thuộc quá mức vào một số thị trường, sản phẩm và nguồn cung đầu vào.
Các cơ quan sẽ theo dõi, cảnh báo sớm quy mô, cơ cấu, mức độ tập trung xuất siêu tại những nhóm hàng, thị trường, doanh nghiệp có kim ngạch hoặc thặng dư lớn. Việc chủ động nhận diện yếu tố gây rào cản thương mại, lẩn tránh, chuyển tải bất hợp pháp, dư thừa công suất hay lao động cưỡng bức giúp bảo vệ uy tín, nâng cao tính minh bạch và sức cạnh tranh hàng hóa Việt Nam.
Đồng thời, Kế hoạch phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ, ngành, địa phương làm căn cứ xây dựng chương trình hành động, tăng cường chia sẻ thông tin, kiểm tra và xử lý vi phạm.
THỰC HIỆN 7 NHÓM GIẢI PHÁP CHỦ ĐẠO
Để triển khai mục tiêu trên, Chính phủ yêu cầu tập trung thực hiện 7 nhóm giải pháp chủ đạo:
Thứ nhất: Hoàn thiện thể chế quản trị xuất siêu, xuất xứ hàng hóa, C/O, tự chứng nhận và hậu kiểm; tăng cường kiểm tra, xác minh mặt hàng, chuỗi cung ứng rủi ro cao gắn với cơ chế cảnh báo sớm nhóm hàng thặng dư lớn, dễ chuyển tải bất hợp pháp. Cơ quan chức năng tăng trao đổi thông tin cùng nước nhập khẩu và rà soát nguồn đầu vào thuộc diện cảnh báo về lao động cưỡng bức, kiểm soát xuất khẩu chiến lược.
Thứ hai: Quản trị xuất siêu dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro qua việc kết nối dữ liệu hải quan, thuế, đầu tư, xuất nhập khẩu, sản xuất; xây dựng cơ sở dữ liệu xuất xứ, chuỗi cung ứng; đồng thời phân tích cơ cấu xuất nhập khẩu, nhất là đóng góp của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, để đánh giá tính bền vững.
Thứ ba: Củng cố chuỗi cung ứng, nâng giá trị gia tăng và năng lực nhập khẩu phục vụ sản xuất bằng cách phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng liên kết FDI với doanh nghiệp trong nước, nâng tỷ lệ nội địa hóa. Nhà nước khuyến khích nhập máy móc, công nghệ mới và hỗ trợ hình thành chuỗi cung ứng nội khối tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do đã ký kết và hạn chế nguy cơ bị cáo buộc dư thừa công suất, chuyển tải bất hợp pháp, sử dụng lao động cưỡng bức trong hàng xuất khẩu.
Thứ tư: Quản lý quy hoạch, đầu tư và công suất theo tín hiệu thị trường, bảo đảm sản xuất phù hợp nhu cầu, năng lực hấp thụ trong nước, quốc tế, chủ động ngừa dư thừa công suất tại các ngành xuất khẩu lớn.
Thứ năm: Rà soát chính sách ưu đãi thuế, đất đai, đầu tư, tín dụng và hỗ trợ xuất khẩu nhằm điều chỉnh quy định dễ gây dư thừa công suất hoặc rủi ro trợ cấp, phù hợp cam kết quốc tế.
Thứ sáu: Hoàn thiện cơ chế xác định, kiểm soát hàng hóa, khu vực, nhà cung ứng có nguy cơ sử dụng lao động cưỡng bức, tăng xác minh với nước ngoài để thực thi lệnh cấm nhập khẩu.
Thứ bảy: Tăng cường phối hợp và năng lực thực thi qua phân công rõ trách nhiệm, bố trí nguồn lực, đào tạo cán bộ và định kỳ báo cáo Chính phủ tình hình xuất siêu cùng các rủi ro phát sinh.
KIỂM SOÁT XUẤT SIÊU, NGUỒN CUNG, CHỐNG GIAN LẬN XUẤT XỨ
Trong nhiệm vụ quản trị xuất siêu, Bộ Công Thương chủ trì theo dõi, đánh giá định kỳ quy mô, cơ cấu xuất siêu theo ngành hàng, thị trường, khu vực doanh nghiệp và vận hành cơ chế cảnh báo sớm.
Bộ Tài chính phối hợp phân tích dữ liệu hải quan, đầu tư, xác định doanh nghiệp xuất khẩu tỷ trọng lớn, đánh giá đóng góp khối FDI; đồng thời nghiên cứu điều tiết vốn FDI từ khâu đăng ký nhằm đa dạng hóa thị trường và chia sẻ tự động dữ liệu đầu tư.
Về chuỗi cung ứng, Bộ Công Thương xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn cung đầu vào, rà soát mức phụ thuộc nhập khẩu và giá trị gia tăng trong nước ở các ngành xuất khẩu chủ lực.
Bộ Công Thương phối hợp cùng Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công an, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trọng điểm thu hút FDI và hiệp hội ngành hàng khai thác hệ thống truy xuất nguồn gốc, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa.
Để ngăn gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp, Bộ Công Thương nghiên cứu trình Chính phủ ban hành nghị định thay thế Nghị định 31/2018/NĐ-CP ngày 8/3/2018 về xuất xứ hàng hóa và đề xuất sửa Nghị định 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 về xử phạt vi phạm hành chính trong thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Cùng với nâng cấp hệ thống cấp C/O điện tử, kết nối dữ liệu hải quan, thuế, đầu tư và chia sẻ thông tin doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ cho Cục Hải quan, Bộ Công an, Bộ Công Thương tăng cường năng lực cho cán bộ, hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó điều tra phòng vệ thương mại nước ngoài và công bố kết quả xử lý các sai phạm liên quan tới trung chuyển hàng hóa, gian lận xuất xứ, lao động cưỡng bức...
Bộ Tài chính triển khai Nghị định 169/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026 về xử phạt hành chính lĩnh vực hải quan, siết kiểm tra xuất xứ các mặt hàng kim ngạch lớn, tập huấn cán bộ và bố trí kinh phí thực hiện theo Luật Ngân sách nhà nước.
Bộ Công an phối hợp thanh kiểm tra doanh nghiệp rủi ro cao, xử lý gian lận xuất xứ mang dấu hiệu hình sự, hoàn thiện pháp lý và chia sẻ dữ liệu định danh VNeID chống lẩn tránh, trốn thuế.
RÀ SOÁT CÔNG SUẤT, CHÍNH SÁCH, LAO ĐỘNG VÀ ĐỐI NGOẠI
Nhằm hạn chế dư thừa công suất, Bộ Công Thương rà soát quy hoạch ngành, mục tiêu sản lượng gắn với ưu đãi tín dụng, đất đai, thuế thu nhập doanh nghiệp; đồng thời nâng tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, hiệu suất năng lượng để sàng lọc dự án mới quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu.
Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương phối hợp Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát dự án đã cấp phép, đang xây dựng hoặc trong quy hoạch chưa triển khai, gồm cả dự án FDI, và đánh giá chính sách dễ bị coi là trợ cấp xuất khẩu.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cùng Bộ Tài chính rà soát, giải trình và đề xuất xử lý chính sách tiền tệ, tín dụng có nguy cơ tạo lợi thế thương mại không công bằng.
Về lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức, Bộ Nội vụ sửa đổi chính sách lao động bảo vệ quyền lợi người lao động phù hợp cam kết quốc tế, thiết lập cơ chế xác minh với nước ngoài và ban hành hướng dẫn thực thi.
Quy định mới cho phép xác định nhóm hàng, khu vực, nhà cung ứng rủi ro cao, tạm dừng thông quan khi có căn cứ, buộc doanh nghiệp chứng minh nguồn nguyên liệu hoặc từ chối nhập khẩu, yêu cầu tái xuất.
Bộ Tài chính cập nhật số liệu tiền lương, việc làm, chi phí sinh hoạt và mức sống hộ gia đình; Bộ Công Thương hướng dẫn doanh nghiệp số hóa quản trị, truy xuất nguyên vật liệu tránh lao động cưỡng bức.
Bộ Ngoại giao chủ trì phối hợp Bộ Công Thương tăng cường tiếp xúc đối tác, thông tin đầy đủ biện pháp thúc đẩy thương mại cân bằng của Việt Nam, làm rõ yếu tố cơ cấu, tác động khách quan từ chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu. Hai bộ cùng các cơ quan bám sát tình hình nhằm cảnh báo sớm nguy cơ điều tra, áp thuế bất lợi để chủ động vận động, xử lý kịp thời.