Đại biểu Quốc hội: Cần luật hóa quyền bán điện dư từ điện mặt trời mái nhà

Góp ý về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, đại biểu Lê Công Đỉnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) cho rằng, qua nghiên cứu Luật Điện lực năm 2024 và dự thảo luật lần này, vẫn còn một khoảng trống pháp lý khi thiếu các quy định mang tính nền tảng, định hướng dài hạn cho loại hình điện mặt trời mái nhà.

Theo đại biểu, hiện nay, cả nước đã lắp đặt khoảng 11.000-11.500 MWp điện mặt trời mái nhà, chiếm khoảng 13% trong cơ cấu nguồn điện. Trong đó, khu vực nhà xưởng, khu công nghiệp chiếm gần 50% tổng công suất lắp đặt.

Đại biểu nhận định đây là nguồn lực quan trọng, không chỉ góp phần giảm áp lực cung ứng điện cục bộ trong mùa nắng nóng mà còn được xem là "tấm hộ chiếu xanh" để doanh nghiệp Việt Nam vượt qua các rào cản quốc tế, thúc đẩy xuất khẩu bền vững.

Cần luật hóa quyền bán điện dư từ điện mặt trời mái nhà

Đề cập đến cơ chế phát triển điện mặt trời mái nhà, đại biểu Lê Công Đỉnh cho biết ngày 26/6/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung một số quy định, trong đó nâng tỷ lệ điện dư được phép bán lên lưới lên mức tối đa 50%.

Theo đại biểu, đây là bước đi kịp thời, mang tính đột phá, tháo gỡ một trong những nút thắt lớn đối với phát triển điện mặt trời mái nhà và nhận được sự đồng tình, ủng hộ của người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, thực tế mới chỉ có khoảng 1% số hệ thống điện mặt trời mái nhà thực hiện thủ tục đăng ký bán phần điện dư.

Đại biểu cho rằng ngoài tâm lý e ngại về thủ tục hành chính, một nguyên nhân khác có thể đến từ lo ngại về tính ổn định của các chính sách được quy định tại văn bản dưới luật.

Theo ông Đỉnh, một chính sách lớn, ảnh hưởng đến hàng triệu mái nhà, hàng vạn doanh nghiệp và liên quan trực tiếp đến an ninh hệ thống điện không thể chỉ dừng lại ở các văn bản dưới luật mang tính linh hoạt.

"Nếu không luật hóa những nguyên tắc cốt lõi, người dân và nhà đầu tư có thể tiếp tục giữ tâm lý e ngại, không mạnh dạn bỏ vốn đầu tư dài hạn", đại biểu nhấn mạnh.

Ba kiến nghị cụ thể để hoàn thiện hành lang pháp lý

Từ kinh nghiệm của giai đoạn phát triển điện mặt trời theo cơ chế giá FIT trước đây, cùng với bài học từ các quốc gia như Đức, Australia và Mỹ, đại biểu Lê Công Đỉnh đưa ra ba kiến nghị nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho điện mặt trời mái nhà.

Thứ nhất, luật hóa các nguyên tắc cốt lõi của cơ chế điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Theo đó, Luật Điện lực cần quy định rõ quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân phát triển điện mặt trời mái nhà.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị khẳng định tỷ lệ mua bán điện dư, chẳng hạn mức tối đa 50% đến năm 2030, là quyền lợi kinh tế hợp pháp được pháp luật bảo hộ, qua đó tạo niềm tin để người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn.

Thứ hai, bổ sung quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật và số hóa công tác điều độ lưới điện.

Theo đại biểu Lê Công Đỉnh, để bảo đảm an toàn hệ thống điện, luật cần quy định bắt buộc áp dụng các tiêu chuẩn công nghệ tiên tiến như bộ biến tần thông minh (Smart Inverter) và hệ thống đo đếm tiên tiến (AMI).

Đây là nền tảng pháp lý để tiến tới triển khai mô hình nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant - VPP).

Với mô hình này, cơ quan điều độ có thể tương tác, điều chỉnh hoặc cắt giảm công suất từ xa khi lưới điện gặp sự cố, qua đó đưa các hệ thống điện mặt trời mái nhà vào cơ chế vận hành có quản lý, điều độ.

Theo đại biểu, việc áp dụng các công nghệ này sẽ giúp chuyển đổi hàng triệu hệ thống điện mặt trời mái nhà hoạt động riêng lẻ thành nguồn phát điện có tổ chức, bảo đảm yêu cầu vận hành hệ thống điện.

Thứ ba, xây dựng chính sách khuyến khích thay vì sử dụng các biện pháp hạn chế hành chính.

Đại biểu cho rằng thay vì đặt ra các rào cản hành chính để hạn chế công suất điện mặt trời mái nhà, Luật Điện lực cần bổ sung các quy định mang tính nguyên tắc nhằm khuyến khích phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) tại chỗ.

Cùng với đó, cần có cơ chế giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng (Time-of-Use), tạo động lực để người dân chủ động điều chỉnh thời điểm sử dụng điện.

Theo phân tích của đại biểu, khi các hộ gia đình đầu tư pin lưu trữ, lượng điện mặt trời sản xuất vào ban ngày có thể được tích trữ để sử dụng trong giờ cao điểm buổi tối.

Giải pháp này sẽ góp phần giảm áp lực lên lưới điện quốc gia mà không đòi hỏi Nhà nước phải đầu tư thêm chi phí hạ tầng tương ứng.

Đại biểu Lê Công Đỉnh nhấn mạnh, điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ không đơn thuần là câu chuyện mua bán điện để tìm kiếm lợi nhuận, mà còn là xu hướng tất yếu của nền kinh tế xanh, góp phần giải phóng và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội.

Do đó, đại biểu kiến nghị cơ quan soạn thảo không nên bỏ trống các quy định về điện mặt trời mái nhà trong Luật Điện lực, mà cần bổ sung một chương riêng hoặc các điều khoản khung minh bạch, chặt chẽ.

"Những cơ chế chi tiết có thể giao Chính phủ quy định bằng nghị định để bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành, nhưng các nguyên tắc nền tảng phải được xác lập rõ ràng ngay trong luật", đại biểu nói.