Doanh nghiệp Trung Quốc đua nhau mở nhà máy ở châu Phi

Nếu như trong giai đoạn trước, các dự án cơ sở hạ tầng do nhà nước tài trợ là biểu tượng nổi bật nhất cho sự hiện diện của Trung Quốc ở châu Phi, thì nay, các công ty tư nhân Trung Quốc đang đóng vai trò dẫn dắt...

Trong quá trình tìm kiếm địa điểm lý tưởng để xây nhà máy sản xuất hàng dệt may quy mô lớn cho Zhende Medical - một doanh nghiệp niêm yết tại Thượng Hải - ông Wu Jianfei đã khảo sát khu vực Đông Nam Á rồi xem xét các quốc gia như Morocco, Ai Cập, Ethiopia và Kenya.

Cuối cùng, ông chọn một khu đất tại Tatu City, nằm ở ngoại ô Nairobi, thủ đô rộng lớn của đất nước châu Phi Kenya. Quyết định này đưa ông gia nhập hàng trăm nghìn thương nhân và doanh nhân Trung Quốc đã di cư đến đây, theo làn sóng các thỏa thuận về nợ công và cơ sở hạ tầng vốn là đặc trưng trong chiến lược mở rộng ảnh hưởng của Bắc Kinh tại châu Phi từ đầu thế kỷ này - theo tờ báo Financial Times.

Tại Tatu City, trên một khu đất từng là một đồn điền nay được chuyển đổi thành đặc khu kinh tế, các nhà máy từ Trung Quốc và nhiều quốc gia khác đang sản xuất đa dạng các loại sản phẩm, từ tấm pin năng lượng mặt trời, bình chứa khí đốt cho đến xe tải.

Sự hiện diện ngày càng đông đảo này là minh chứng rõ nét cho làn sóng đầu tư mới từ Trung Quốc vào các lĩnh vực khai khoáng, năng lượng xanh và sản xuất tại châu Phi. Nếu như trong giai đoạn trước, các dự án cơ sở hạ tầng do nhà nước tài trợ là biểu tượng nổi bật nhất cho sự hiện diện của Trung Quốc ở châu Phi, thì nay, các công ty tư nhân Trung Quốc đang đóng vai trò dẫn dắt.

QUAN HỆ KINH TẾ TRUNG QUỐC - CHÂU PHI NGÀY CÀNG SÂU SẮC

Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, tổng giá trị đầu tư trực tiếp của nước này vào lĩnh vực sản xuất tại châu Phi đạt gần 8 tỷ USD trong năm 2025, tăng hơn 50% so với năm 2016.

Cùng với hai quốc gia láng giềng là Tanzania và Uganda, Kenya đã âm thầm trở thành một trong những điểm đến hàng đầu đối với các nhà đầu tư Trung Quốc như ông Wu. Họ đang rót vốn dài hạn và chuyển giao bí quyết kỹ thuật vào lĩnh vực sản xuất tại đây.

Theo Cơ quan Đầu tư Kenya, hiện có hơn 350 doanh nghiệp Trung Quốc đang hoạt động tại quốc gia này, với tổng giá trị các dự án được công bố lên tới 11 tỷ USD. Trong số đó, hơn một nửa tập trung vào lĩnh vực sản xuất.

Tại Tanzania, quốc gia có chi phí nhân công và năng lượng thấp hơn đáng kể, tổng vốn đầu tư từ Trung Quốc đã đạt 12,5 tỷ USD kể từ năm 2017, theo số liệu từ Cơ quan Đầu tư Tanzania (TIA). 2/3 trong số đó được đổ vào lĩnh vực sản xuất.

Quy mô của các dự án đầu tư này thường rất lớn. Chẳng hạn, hai nhà máy gần Dar es Salaam, gồm một chuyên sản xuất gạch men và thủy tinh và một chuyên sản xuất thép, mỗi nhà máy đều trải rộng trên diện tích hơn 1 km. Một dự án khác theo dự kiến sẽ sản xuất lượng tấm pin năng lượng mặt trời trị giá 300 triệu USD mỗi năm cho thị trường Mỹ.

Ông Gilead Teri, người đứng đầu TIA, cho biết nhà máy sản xuất tấm pin mặt trời nói trên 'sẽ tăng gấp ba lần kim ngạch xuất khẩu của chúng tôi' theo Đạo luật Tăng trưởng và cơ hội châu Phi (AGOA) của Mỹ. Đây là đạo luật cho phép các nhà xuất khẩu châu Phi tiếp cận thị trường Mỹ mà không phải chịu thuế quan.

Theo ông Teri, các dự án đầu tư của châu Âu và Mỹ vào châu Phi cũng tương đương với đầu tư từ Trung Quốc, nhưng chính phía Trung Quốc mới là bên tạo ra nhiều việc làm nhất. Cụ thể, các dự án của Trung Quốc đã tạo ra 150.000 việc làm trong lĩnh vực sản xuất tại Tanzania.

Theo ông Teri, dòng vốn từ Trung Quốc đổ vào khu vực này không chỉ xuất phát từ lợi thế về nhân công giá rẻ, nguồn tài nguyên dồi dào và khả năng tiếp cận ưu đãi vào các thị trường phương Tây thông qua Đông Phi, mà còn do tình trạng dư thừa công suất và lợi nhuận sụt giảm tại chính thị trường nội địa Trung Quốc.

Xu hướng này cũng được thúc đẩy bởi mối quan hệ ngày càng sâu sắc giữa Trung Quốc và châu Phi. Kim ngạch thương mại giữa hai bên đạt 348 tỷ USD trong năm 2025, tăng 17,7% so với năm 2024.

Dữ liệu từ Rhodium Group, một công ty nghiên cứu của Mỹ chuyên theo dõi vốn đầu tư của Trung Quốc trên toàn cầu, cho thấy vào đầu thập niên 2010, nguồn vốn Trung Quốc tại châu Phi chủ yếu tập trung vào các dự án khai thác tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, trong năm ngoái, vốn đầu tư Trung Quốc vào lĩnh vực sản xuất và chế biến ở châu Phi đã đạt 7,7 tỷ USD, vượt xa con số 4,8 tỷ USD đầu tư vào lĩnh vực khai thác.

Ngày càng có nhiều người Trung Quốc đến châu Phi để tìm kiếm cơ hội làm ăn. Các quốc gia châu Phi được hưởng lợi từ số lượng việc làm mới khi các công ty Trung Quốc chuyển dịch hoạt động đến đây, đồng thời thúc đẩy quá trình nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị kinh tế và phát triển các chuỗi cung ứng khu vực.

Bà Linda Calabrese, chuyên gia về thương mại Trung Quốc - châu Phi tại công ty ODI ở London, cho biết: "Hiện nay, các công ty Trung Quốc ở châu Phi sản xuất đủ loại hàng tiêu dùng, từ xô nhựa, giày da, băng vệ sinh, tã lót, cho đến thủy tinh và vật liệu xây dựng".

Nhà máy của công ty Zhende ở đầu câu chuyện này được xây dựng tại Tatu City vào năm 2022. Nhà máy chuyên sản xuất áo choàng phẫu thuật, băng gạc vết thương và các sản phẩm y tế dùng một lần khác để xuất khẩu sang các quốc gia châu Phi khác, cũng như sang Mỹ và châu Âu.

Ông Wu chia sẻ rằng ông chọn Kenya thay vì các quốc gia châu Phi khác dựa vào các yếu tố cơ sở hạ tầng logistics và cảng biển Mombasa, các ưu đãi về thuế, hải quan cùng những chính sách hỗ trợ khác tại các đặc khu kinh tế, cũng như lập thái độ trung lập của Kenya trong các vấn đề địa chính trị giữa các cường quốc. 'Kenya là một quốc gia tương đối trung lập. Họ không nghiêng về phía Trung Quốc cũng chẳng ngả theo Mỹ, điều này tạo ra một môi trường ổn định cho các nhà đầu tư như chúng tôi,' ông cho biết.

YẾU TỐ SỨC HÚT VÀ YẾU TỐ SỨC ÉP

Tại Morocco, chi phí nhân công và đất đai quá cao. Tại Ai Cập, các thủ tục hành chính lại quá 'phức tạp'. Còn Ethiopia, sau cuộc nội chiến giai đoạn 2020–2022, đã trở nên bất ổn và mất quyền tiếp cận ưu đãi thuế quan vào thị trường Mỹ theo đạo luật AGOA.

Nhà máy của Zhende nằm trong giai đoạn 2 của một dự án đầu tư trị giá 100 triệu USD, dự kiến sẽ tạo ra tổng cộng 8.000 việc làm.

Trong một diễn biến điển hình cho cách thức các công ty Trung Quốc thường mở rộng sự hiện diện dọc theo chuỗi cung ứng, vào năm ngoái, ông Wu đã tách ra để tự khởi nghiệp bằng cách thành lập một nhà máy chuyên về in ấn, dán nhãn và bao bì carton ngay liền kề khu vực này.

Ông cho biết mình dự định tận dụng 'khoảng trống trị giá 200 triệu USD trên thị trường khu vực' đối với các sản phẩm bao bì chất lượng cao.

Chi phí điện năng và các yếu tố đầu vào khác vẫn là rào cản đối với quá trình công nghiệp hóa châu Phi, bên cạnh sự phân mảnh của các thị trường tại khu vực này. Tuy nhiên, Kenya cũng bắt đầu thu hút một số doanh nghiệp dệt may dịch chuyển từ Đông Nam Á, một phần do tác động từ các cuộc chiến thuế quan mà Tổng thống Mỹ Donald Trump khởi xướng.

Các nhà sản xuất xe điện cũng đang nối gót theo sau. Trong tháng này, Chính phủ Kenya đã nhất trí về khuôn khổ một thỏa thuận trị giá 3 tỷ USD, theo đó tập đoàn Geely Auto sẽ xây dựng các nhà máy lắp ráp với công suất 50.000 ô tô và 100.000 xe máy mỗi năm, đồng thời phát triển mạng lưới các trạm sạc năng lượng mặt trời trên toàn quốc.

Bên cạnh những dự án quy mô lớn như của Geely, trong thập kỷ qua, châu Phi còn chứng kiến làn sóng các doanh nghiệp nhỏ hơn đổ đến. Làn sóng này góp phần làm tăng số lượng người Trung Quốc tại Kenya lên ước tính khoảng 50.000 người, một trong những cộng đồng người Trung Quốc lớn nhất tại châu Phi.

Một chuyên gia tư vấn người Trung Quốc tại Nairobi yêu cầu giấu tên cho biết hiện có hơn 100 công ty Trung Quốc đang hoạt động trong lĩnh vực chế biến gỗ tại các quốc gia như Kenya, Tanzania và Uganda.

Vị chuyên gia này chia sẻ với Financial Times: 'Ban đầu, yếu tố sức hút của châu Phi rất mạnh mẽ. Mọi người nhìn nhận Đông Phi như một nguồn tài nguyên chưa được khai thác, nơi chưa có ai thực hiện các hoạt động chế biến hay gia công. Lượng gỗ ở đây vượt xa nhu cầu thị trường, quỹ đất thì rộng lớn, nhân công lại rẻ. Hơn nữa, cách đây 10 năm, mức độ cạnh tranh vẫn chưa quá gay gắt'.

Nhưng theo bà, thị trường bây giờ đã 'khá bão hòa', khiến việc kiếm được những khoản lợi nhuận lớn như những người tiên phong trước đây trở nên khó khăn hơn nhiều. Kết quả là một số công ty đã bắt đầu đầu tư vào máy móc tinh vi hơn để xuất khẩu các sản phẩm gỗ chất lượng cao sang châu Âu. Những công ty khác lại tìm cách mở rộng thị trường cho mặt hàng ván ép và các sản phẩm cơ bản khác trong khu vực. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp khởi đầu bằng việc sản xuất các loại ván lạng đơn giản đã buộc phải ngừng hoạt động.

Vị chuyên gia cho biết dòng chảy này vẫn tiếp diễn. 'Yếu tố thúc đẩy nhà đầu tư hiện nay chủ yếu đến từ sức ép trong nước. Tình hình tại Trung Quốc không mấy khả quan. Lĩnh vực bất động sản trong nước vẫn khủng hoảng, dẫn đến việc hàng loạt dự án phải đóng cửa, sức tiêu thụ cũng đang chậm lại, khiến nền kinh tế không còn ở giai đoạn phát triển thần tốc như trước nữa', bà nói.

Ngược lại với những gì đang diễn ra trên thị trường bất động sản Trung Quốc, hoạt động bùng nổ xây dựng tại Đông Phi đang ngày càng tăng tốc.

'Nhu cầu tại Kenya mang tính cơ cấu. Tình trạng thiếu hụt nhà ở trên toàn quốc đã vượt quá 2 triệu căn. Hơn nữa, tốc độ đô thị hóa tại đây thuộc hàng nhanh nhất thế giới', ông Jerry Lyu, người đang phát triển 54.000 mét vuông không gian nhà ở và văn phòng tại Tatu City, cho biết.

'Tại Tatu City, các công ty Trung Quốc đã tạo dựng được sự hiện diện đáng kể. Họ đã tạo ra gần 10.000 việc làm cho người dân địa phương', ông nói.