Doanh nghiệp xây dựng khát nhân lực trước làn sóng đầu tư hạ tầng

Nhu cầu nhân lực tại nhiều doanh nghiệp xây dựng tăng mạnh trong khi nguồn cung chưa đáp ứng, từ công nhân kỹ thuật, lái máy đến kỹ sư chuyên sâu về đường sắt, công trình ngầm và công nghệ số...

Tại tọa đàm 'Hóa giải nguy cơ thiếu hụt nhân lực ngành Xây dựng: Cần cái ‘bắt tay’ của ‘ba nhà’' do Báo Xây dựng tổ chức ngày 22/10, đại diện doanh nghiệp, cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo cùng chỉ ra tình trạng thiếu hụt nhân lực đang tạo áp lực lớn lên tiến độ triển khai các dự án hạ tầng giao thông.

Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả, cho biết doanh nghiệp hiện có hơn 10.000 nhân sự làm việc trên cả nước. Trong hai năm tới, nhu cầu nhân lực dự kiến tăng khoảng 30%, tương đương 3.000 người.

Theo ông Huy, nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là lao động tại địa phương, tham gia xây dựng công trình và có thể tiếp tục đảm nhiệm công tác vận hành, khai thác sau khi dự án hoàn thành. Nhóm thứ hai là nhân sự nòng cốt có tay nghề, chuyên môn cao như chỉ huy trưởng, cán bộ kỹ thuật và các vị trí chuyên môn, có khả năng luân chuyển theo các dự án trên cả nước. Đây cũng là nhóm đang thiếu hụt đáng kể.

Áp lực tuyển dụng còn đến từ tình trạng lao động có tay nghề dịch chuyển sang ngành nghề khác hoặc các doanh nghiệp mới tham gia lĩnh vực đầu tư, xây dựng hạ tầng. "Nếu các doanh nghiệp chỉ cạnh tranh bằng tiền lương để thu hút lao động của nhau, thị trường chủ yếu chứng kiến sự dịch chuyển nhân lực mà chưa tạo thêm nguồn cung cho toàn ngành", Tổng Giám đốc Tập đoàn Đoàn Cả cho hay.

Tình trạng thiếu hụt không chỉ xuất hiện ở các doanh nghiệp thi công. Ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Trung Chính, cho biết từ năm 2025 đến nay, nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp đã tăng gần gấp ba lần. Trong khi đó, một bộ phận sinh viên sau tốt nghiệp không muốn làm việc tại công trường xa nhà, có xu hướng ở lại Hà Nội hoặc chuyển sang lĩnh vực dịch vụ, khiến khoảng cách giữa nhu cầu tuyển dụng và nguồn cung ngày càng rõ.

THIẾU TỪ CÔNG NHÂN KỸ THUẬT ĐẾN CHUYÊN GIA TRÌNH ĐỘ CAO

Theo ông Lê Hữu Cầu, Trưởng phòng Khoa học công nghệ, Ban Quản lý dự án Thăng Long, tình trạng thiếu nhân lực xây dựng giao thông đã kéo dài nhiều năm, liên quan đến sức hút của ngành, cơ cấu đào tạo, chính sách đãi ngộ và yêu cầu đổi mới công nghệ.

Đáng chú ý, sự thiếu hụt không chỉ nằm ở đội ngũ kỹ sư, chuyên gia mà còn tập trung ở lực lượng lao động trực tiếp như lái xe, lái máy, nhân lực trắc địa và công nhân kỹ thuật. Thực tế tại các công trình cầu cho thấy, sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, việc huy động công nhân thường gặp khó khăn. Có thời điểm, đơn vị thi công phải tuyển dụng bộ đội xuất ngũ và liên kết với trường nghề để bổ sung lao động.

Một nguyên nhân khác là đơn giá nhân công trong định mức ngành giao thông còn thấp so với chi phí tuyển dụng thực tế, nhất là với các vị trí chuyên gia trình độ cao. Điều kiện ăn ở, sinh hoạt tại công trường, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, cùng tiền lương, chế độ đãi ngộ và bảo hiểm xã hội cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu hút, giữ chân người lao động.

Trong khi đó, chuyển đổi số đang làm thay đổi yêu cầu về năng lực của đội ngũ quản lý và giám sát dự án. Theo ông Cầu, cán bộ không chỉ cần chuyên môn xây dựng, giao thông mà còn phải sử dụng được các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và phần mềm chuyên dụng có bản quyền. Nguồn kỹ sư có chuyên môn sâu về các lĩnh vực này hiện còn hạn chế, khó bổ sung ngay bằng tuyển dụng thông thường.

Nhu cầu nhân lực trong những năm tới còn tăng theo các dự án hạ tầng quy mô lớn. Ông Cầu cho biết, theo tính toán sơ bộ, trong giai đoạn 2026-2032, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam cần khoảng 700-900 cán bộ phục vụ công tác quản lý dự án, chưa kể các lực lượng nhân sự khác tham gia triển khai. Quy mô nhu cầu này đặt ra yêu cầu chuẩn bị nhân lực từ sớm, cả về số lượng và chất lượng chuyên môn.

PGS.TS. Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam, cho rằng Việt Nam chưa thực sự chủ động trong quy hoạch, dự báo và xây dựng chiến lược phát triển nhân lực dài hạn. Có thời điểm, các ngành cầu đường tại một số trường đại học tuyển sinh rất ít, thậm chí ở mức điểm sàn. Nếu nguồn tuyển và chất lượng đào tạo không được duy trì, ngành sẽ khó có ngay đội ngũ đủ năng lực khi nhu cầu đầu tư hạ tầng tăng mạnh.

Bên cạnh đó, điều kiện làm việc và thu nhập chưa tương xứng với tính chất vất vả của nghề cũng khiến ngành xây dựng giao thông khó giữ chân lao động. Người lao động thường phải xa nhà, sinh hoạt tại công trường trong điều kiện thiếu thốn, trong khi thu nhập ở một số vị trí chưa đáp ứng tốt chi phí sinh hoạt và nhu cầu gia đình.

CẦN CƠ CHẾ ĐẶC THÙ VÀ SỰ PHỐI HỢP CHẶT CHẼ GIỮA BA NHÀ

Trước áp lực thiếu hụt, các ý kiến tại tọa đàm cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào thị trường lao động mà cần tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo. Ông Nguyễn Quang Huy đề xuất Nhà nước có cơ chế đặt hàng đào tạo đối với những ngành nghề thiếu nhân lực, đặc biệt là các lĩnh vực chuyên sâu như đường sắt, công trình ngầm và công trình hầm. Nếu đợi đến khi nhu cầu tăng cao mới bắt đầu tuyển dụng, doanh nghiệp sẽ không có đủ thời gian đào tạo nguồn nhân lực mới.

Lãnh đạo Tập đoàn Đèo Cả cũng kiến nghị nghiên cứu cơ chế ghi nhận, hỗ trợ chi phí đào tạo và phát triển nguồn nhân lực của doanh nghiệp, bao gồm những khoản đầu tư cho đào tạo, bồi dưỡng nhân sự phục vụ ngành. Theo ông, chính sách phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực duy trì và phát triển đội ngũ lao động.

Về phía nhà trường, PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng, cho rằng thách thức không chỉ là trang bị kiến thức mà còn chuyển hóa kiến thức thành kỹ năng thực hành. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào việc xác định nhu cầu, xây dựng chương trình, tổ chức thực tập và đánh giá năng lực đầu ra để nội dung đào tạo sát với yêu cầu công việc.

PGS.TS. Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải, thừa nhận trước đây, quan hệ hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp chưa thực sự chặt chẽ; việc cập nhật nhu cầu thị trường lao động chưa được thực hiện thường xuyên. Theo ông, sự hợp tác cần được cụ thể hóa bằng chỉ tiêu, tiêu chuẩn và nhiệm vụ rõ ràng, thay vì chỉ dừng ở các biên bản ghi nhớ.

Từ phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Huy đề xuất kéo dài và tổ chức hợp lý hơn thời gian thực tập, tạo điều kiện để sinh viên sớm tiếp cận công trường, được hướng dẫn chuyên môn và rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp. Qua đó, sinh viên có thể thích nghi nhanh hơn với môi trường làm việc sau khi tốt nghiệp.

Bài toán nhân lực ngành xây dựng vì thế không chỉ nằm ở số lượng người cần tuyển trước mắt, mà còn ở khả năng dự báo nhu cầu, duy trì sức hút của nghề và tổ chức đào tạo theo yêu cầu thực tế. Sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cần chuyển từ chủ trương chung sang các chương trình có mục tiêu, nguồn lực và trách nhiệm cụ thể, nhằm tạo nguồn nhân lực đáp ứng tiến độ đầu tư hạ tầng trong những năm tới.