Gánh nặng bệnh tim mạch do béo phì ngày càng rõ nét

Theo Liên đoàn Béo phì thế giới, gần 48% người trưởng thành trên toàn cầu đang sống với tình trạng thừa cân hoặc béo phì vào năm 2022. Dự báo đến năm 2030 con số này có thể lên khoảng 50%...

Đến năm 2030, ước tính Việt Nam có khoảng 18,92 triệu người trưởng thành bị thừa cân, béo phì. Tình trạng này cũng gia tăng nhanh ở trẻ em và thanh thiếu niên. Riêng năm 2025, tỷ lệ thừa cân ở nhóm 5 - 19 tuổi là 20,68% và béo phì 11,36%, tương đương khoảng 4,8 triệu trẻ em và thanh thiếu niên sống chung với tình trạng này.

Song song, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2022 có khoảng 19,8 triệu người tử vong do bệnh tim mạch, chiếm khoảng 32% tổng số ca tử vong trên thế giới. Trong đó, khoảng 85% số ca tử vong tim mạch liên quan đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Tại tọa đàm Đồng hành cùng con đường tim mạch – số 2, chủ đề Cập nhật những điểm mới trong Hội nghị Béo phì Châu Âu 2026 mới đây, PGS.TS.BS. Vũ Thị Thanh Huyền, Trưởng khoa Nội tiết - Cơ xương khớp, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, ví béo phì như một hiệu ứng domino. Khi một mắt xích bị tác động, hàng loạt rối loạn khác có thể xuất hiện và thúc đẩy lẫn nhau. Đặc biệt, mỡ nội tạng liên quan đến tình trạng kháng insulin, giải phóng axit béo tự do, rối loạn phân bố mô mỡ và các phản ứng viêm toàn thân.

"Những thay đổi này có thể tác động đồng thời lên tim, mạch máu, gan, thận và hệ chuyển hóa. Vì vậy, hậu quả của béo phì không dừng ở việc tăng số đo vòng eo hay chỉ số khối cơ thể (BMI)", PGS. Huyền nói. Cụ thể, ở nhóm người có BMI trên 30, béo phì liên quan với nhiều biến chứng, trong đó có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim thiếu máu cục bộ, nhồi máu cơ tim, suy tim, đột quỵ và thoái hóa khớp gối... Riêng tỷ lệ biến chứng nhồi máu cơ tim, đái tháo đường ở người béo phì lên đến 21%, tăng huyết áp là 51%...

PGS. Huyền cho rằng đây chính là lý do quan niệm điều trị béo phì cũng cần thay đổi. Mục tiêu không đơn thuần là làm người bệnh "nhẹ cân hơn", mà phải hướng tới giảm lượng mỡ dư thừa, bảo tồn khối cơ và cải thiện sức khỏe tổng thể. Đồng quan điểm, PGS.TS. Hoàng Văn Sỹ, Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Chợ Rẫy, cho hay phía sau các biến cố tim mạch, thận và chuyển hóa là một "phần chìm của tảng băng", trong đó béo phì đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh.

"Chúng ta đang đối mặt với một khoảng trống điều trị rất lớn, cần những liệu pháp vừa giúp kiểm soát cân nặng bền vững, vừa có khả năng giảm các biến cố tim mạch và tử vong", PGS.TS Hoàng Văn Sỹ nhận định. Can thiệp lối sống đơn thuần thường chỉ giúp giảm khoảng 3 - 5% cân nặng và nguy cơ tái tăng cân còn cao ở nhiều người bệnh, do đó một số trường hợp cần chiến lược điều trị dài hạn và đa mô thức.

Tại Đại hội Tim mạch toàn quốc lần thứ 20 do Hội Tim mạch Việt Nam tổ chức vừa qua, GS.TS.BS. Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội Tim mạch học Việt Nam, cho biết Hội vừa xây dựng 'Đồng thuận năm 2026 về béo phì và bệnh tim mạch'. Đồng thuận nhấn mạnh: béo phì là một bệnh mạn tính, đa hệ thống và có xu hướng tái phát, đồng thời là yếu tố nguy cơ quan trọng của nhiều bệnh tim mạch.

Theo đồng thuận, mô mỡ dư thừa không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn là một cơ quan nội tiết - miễn dịch có hoạt tính, tác động đến chuyển hóa, huyết áp, tình trạng viêm, chức năng nội mô và cấu trúc tim. Thừa cân, béo phì vừa làm nặng các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, bệnh thận mạn, gan nhiễm mỡ và ngưng thở khi ngủ. Đồng thời trực tiếp góp phần gây bệnh tim mạch như xơ vữa động mạch, suy tim, rung nhĩ và một số bệnh van tim.

'Không đánh giá béo phì chỉ dựa vào chỉ số khối cơ thể (BMI) hay số kilogram cần giảm. Việc đánh giá cần kết hợp vòng eo, phân bố mỡ, thành phần cơ thể, bệnh đồng mắc và tổn thương cơ quan đích để xác định đầy đủ mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe', GS.TS.BS. Phạm Mạnh Hùng khuyến nghị.

Đồng thời, GS. Phạm Mạnh Hùng cho biết, mục tiêu điều trị béo phì cũng cần chuyển từ 'giảm bao nhiêu cân' sang cải thiện sức khỏe và giảm nguy cơ biến cố tim mạch. Giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể có thể giúp cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch; giảm từ 10% trở lên có thể giúp kiểm soát biến chứng và cải thiện kết cục tim mạch. Một số trường hợp cần mức giảm từ 15% trở lên.

Các chuyên gia nhấn mạnh điều trị béo phì cần được thực hiện lâu dài, đa mô thức và cá thể hóa. Thay đổi lối sống vẫn là nền tảng; thuốc điều trị béo phì có thể được sử dụng theo chỉ định, đặc biệt ở những người cần giảm cân nhiều hoặc có bệnh tim mạch đi kèm. Phẫu thuật chuyển hóa - giảm cân có thể được cân nhắc ở người béo phì mức độ nặng hoặc có bệnh đồng mắc phù hợp. Việc sử dụng thuốc phải có chỉ định và được bác sĩ theo dõi, không tự điều trị.

Về dinh dưỡng, ăn quá nhiều muối, đường, chất béo không lành mạnh đang góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tim mạch và béo phì. Thông tin từ chiến dịch Salt Awareness Week 2026 cho thấy, tại Việt Nam, lượng tiêu thụ trung bình khoảng 8,1 g/người/ngày, cao hơn khoảng 60% so với khuyến nghị của WHO. Lượng muối ấy không chỉ đến từ lọ muối trong bếp, mà còn có trong nước mắm, nước tương, mì ăn liền, xúc xích, đồ hộp, đồ ăn nhẹ và nhiều thực phẩm chế biến sẵn.

Một người đã chủ động nêm nhạt vẫn có thể hấp thụ nhiều muối nếu thường xuyên sử dụng những sản phẩm chứa hàm lượng natri cao. TS. Bùi Thị Thúy, Phụ trách Khoa Khám tư vấn dinh dưỡng người lớn, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho biết ăn thừa muối là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh lý như tăng huyết áp, bệnh thận, ung thư dạ dày, đột quỵ và loãng xương. Giảm muối cần bắt đầu sớm, từ lựa chọn thực phẩm đến cách chế biến và ăn uống hàng ngày.

Còn theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, rất khó yêu cầu mỗi người định lượng chính xác từng gam muối trong bữa ăn. Cách dễ thực hiện hơn là bớt nước mắm, bột canh và gia vị lúc chế biến, hạn chế tẩm ướp quá mặn, "chấm nhẹ tay", không uống hết nước dùng của phở, bún, mì ăn liền và giảm tần suất sử dụng rau củ muối, đồ hộp, thực phẩm chế biến sẵn.