Từ góc nhìn của một bác sĩ, PGS.TS. Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, Đại biểu Quốc hội, cho rằng dư luận quan tâm là hoàn toàn đúng, bức xúc cũng có thể thông cảm được, vì liên quan đến trẻ em và những câu chuyện bắt cóc, bán nội tạng... luôn làm chúng ta lo lắng.
Trong công việc, ông Hiếu cho biết mình từng gặp nhiều trẻ em bị suy tim, suy thận giai đoạn cuối đang chờ ghép. Không ít trẻ đã không chờ được tạng phù hợp một phần vì luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết. Trong khi, ghép tạng của người lớn cho trẻ nhỏ gặp nhiều khó khăn do chênh lệch về kích thước tạng và mạch máu.
Ông Hiếu phân tích, cần hiểu trong hiến mô, tạng được chia làm 2 nhóm rõ ràng: Nhóm hiến sau khi bệnh nhân đã mất hoặc chắc chắn không có hy vọng sống, và nhóm hiến một phần mô, tạng của người khỏe mạnh cho người bị bệnh.
Thứ nhất, về đăng ký hiến sau khi chết, Luật hiện hành chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến. Dự thảo cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết và hiến xác, với điều kiện có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật.
Khi lấy mô, tạng, phải xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chặt chẽ. Người đại diện phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính xác thực của nguyện vọng đó.
'Tôi cho rằng quy định này là cần thiết. Nhưng với trẻ em, nguyện vọng của cháu cùng chữ ký của cha mẹ là cần nhưng chưa đủ. Nên có thêm một người thứ ba độc lập chứng kiến và sự giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em', ông Hiếu chia sẻ.
Ông cũng gợi ý có thể tham khảo luật tại Pháp, khi quy định trẻ trên 13 tuổi có quyền từ chối hiến mô, tạng của mình nếu không may tử vong.
"Mở rộng nguồn tạng để cứu các em nhỏ là cần thiết. Nhưng không thể cứu một đứa trẻ bằng cách đặt một đứa trẻ khác vào nguy cơ. Tính nhân văn của chính sách không chỉ nằm ở số cháu được cứu, mà còn ở cách chúng ta bảo đảm phẩm giá và lợi ích tốt nhất của từng đứa trẻ...".
Thứ hai, về hiến khi còn sống, cần phân biệt rõ mô và bộ phận cơ thể. Với bộ phận không tái sinh như thận, một phần gan, hiện dự thảo nghiêm cấm lấy từ người sống dưới 18 tuổi.
Dự thảo cũng siết điều kiện với người hiến khi còn sống: Từ đủ 18 tuổi mới được hiến cho thành viên gia đình; từ đủ 25 tuổi mới được hiến cho người ngoài gia đình, nhằm ngăn chặn mua bán tạng trá hình.
Với mô tái sinh như tủy xương, dự thảo mở có điều kiện. Trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến tủy cho thành viên gia đình khi không còn người lớn nào phù hợp; trẻ dưới 15 tuổi chỉ được hiến tủy cho cha, mẹ, anh chị em ruột trong trường hợp tương tự. Quy định này không áp dụng với hiến máu. Điều kiện bắt buộc là trẻ đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, và cả trẻ lẫn người đại diện đều đồng ý.
'Trên thực tế, khi anh hoặc chị trong nhà bệnh nặng cần tủy, một đứa em 15 tuổi rất khó nói lời từ chối, dù chúng ta có hỏi riêng cháu. Người đại diện ký đồng ý lúc đó cũng chính là người đang mong đứa con kia được cứu. Vì vậy, tôi đề nghị, với nhóm 15–18 tuổi, thu hẹp "thành viên gia đình" về cha mẹ đẻ và anh chị em ruột. Người tư vấn phải thực sự độc lập, không liên quan đến kíp ghép', PGS.TS. Nguyễn Lân Hiếu góp ý.
Cuối cùng, người trẻ, đặc biệt trẻ em cần được cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi và được tự do bày tỏ ý kiến, không chịu áp lực. Cha mẹ có vai trò quan trọng, nhưng quan điểm của cha mẹ không mặc nhiên là lợi ích tốt nhất của trẻ. Ngược lại, cũng không nên tuyệt đối hóa ý kiến của trẻ mà bỏ qua độ tuổi và nền tảng giáo dục.
'Lắng nghe trẻ không có nghĩa là bắt trẻ gánh một quyết định vượt quá sức mình, nhưng bảo vệ trẻ cũng không có nghĩa là tước đi quyền được nói của các con", PGS.TS. Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh.
Trước đề xuất quy định về việc hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi, GS.TS. Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nhấn mạnh đây là vấn đề cần được giải thích đầy đủ, khoa học và minh bạch. Bởi việc hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể không chỉ liên quan đến cơ hội điều trị và cứu sống người bệnh, mà còn gắn liền với quyền con người, quyền trẻ em và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức y học.
Theo GS.TS. Trần Minh Điển, cần phân biệt rõ hai nội dung: hiến mô tái sinh ở trẻ em khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau về bản chất y học và điều kiện pháp lý.
Theo dự thảo Luật, mô tái sinh là những mô mà sau khi lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể vẫn có khả năng tiếp tục sản sinh hoặc phát triển thay thế mô đã lấy.
Ví dụ điển hình trong y học là các tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo. Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận hoặc gan, các tế bào tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh, phục hồi sau khi thu thập với số lượng và kỹ thuật phù hợp.
Ông Điển cho biết trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh, cần được ghép tế bào gốc tạo máu. Trong một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại là người có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc.
Nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị và cứu sống người thân của mình.
Theo ông Điển, Tổ chức Y tế Thế giới và các tổ chức chuyên môn quốc tế đã có những nguyên tắc, khuyến nghị về việc cho phép trẻ em hiến tế bào tái sinh trong phạm vi gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.
"Việc cho phép hiến mô tái sinh hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cho phép lấy thận, gan hoặc các cơ quan lành của trẻ đang sống để ghép cho người khác".
Bên cạnh quy định về hiến mô tái sinh, dự thảo Luật còn bổ sung quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.
GS.TS. Trần Minh Điển lưu ý, đây là nội dung cần được giải thích rõ để tránh nhầm lẫn giữa việc hiến tạng sau khi chết với việc lấy tạng ở trẻ em đang sống.
Theo dự thảo Luật, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chuẩn chuyên môn và quy định pháp luật; đồng thời, phải đáp ứng những điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp.
"Chết não không phải là hôn mê sâu, cũng không phải là tình trạng bệnh nặng hoặc nguy kịch. Chết não là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định bằng những tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt. Một người bệnh đang hôn mê, dù rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não", GS.TS. Trần Minh Điển lý giải.
Ông cũng cho biết trong thực tiễn nhi khoa, có nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống. Đặc biệt, đối với trẻ nhỏ, việc tìm được nguồn tạng hiến phù hợp thường gặp nhiều khó khăn do những yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và các điều kiện chuyên môn khác.
Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo.
"Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Tuy nhiên, điều đó chỉ có ý nghĩa khi việc hiến tặng xuất phát từ nguyện vọng hợp pháp, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, với quy trình chuyên môn nghiêm ngặt và sự tôn trọng đối với người hiến cũng như gia đình", Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương chia sẻ.