Hai hệ thống kế toán - "căn bệnh" cũ nhưng đang trở thành rủi ro mới của nền kinh tế.
Đây không phải là hiện tượng mới, nhưng đang bước sang một giai đoạn nguy hiểm hơn: tinh vi hơn, khó kiểm soát hơn và tác động sâu rộng hơn.
Về bản chất, việc sử dụng hai hệ thống kế toán nhằm che giấu doanh thu, chi phí là hành vi gian lận có tổ chức. Điều này không chỉ vi phạm pháp luật thuế hay kế toán, mà còn có thể cấu thành hành vi trốn thuế với mức xử lý hình sự.
Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn, vấn đề này không dừng lại ở thất thu ngân sách. Nó tạo ra một môi trường cạnh tranh méo mó, nơi doanh nghiệp tuân thủ bị thiệt thòi, còn doanh nghiệp gian lận lại có lợi thế chi phí. Về lâu dài, điều này làm suy giảm niềm tin thị trường, ảnh hưởng đến cả hệ thống tài chính và môi trường đầu tư.
Một nền kinh tế không thể phát triển bền vững nếu 'tính trung thực của số liệu' không được đảm bảo. Vì sao tình trạng này vẫn tồn tại? Có nhiều nguyên nhân, nhưng có thể quy về ba nhóm chính.
 |
Ông Nguyễn Văn Thức, Chủ tịch HĐTV, Tổng giám đốc Công ty TNHH BCTC |
Thứ nhất, yếu tố con người. Một bộ phận doanh nghiệp vẫn coi việc 'tối ưu thuế bằng mọi cách' là chiến lược kinh doanh, thay vì tuân thủ pháp luật.
Thứ hai, khoảng trống trong quản lý. Trong khi hóa đơn điện tử đã được kiểm soát tốt, thì dữ liệu kế toán - nơi phản ánh thực chất hoạt động doanh nghiệp - lại chưa được kết nối đầy đủ với cơ quan quản lý.
Thứ ba, công nghệ phát triển nhanh hơn cơ chế kiểm soát. Doanh nghiệp ngày nay có thể dễ dàng vận hành nhiều hệ thống song song, lưu trữ dữ liệu phân tán, khiến việc phát hiện sai phạm trở nên khó khăn hơn nhiều so với trước đây.
Gần đây, Cục Thuế có yêu cầu các đơn vị cung cấp phần mềm kế toán phải cung cấp danh sách khách hàng có hai hệ thống sổ kế toán cho cơ quan thuế. Đây là một biện pháp nhằm mở rộng nguồn dữ liệu, nhưng cần được nhìn nhận một cách thận trọng.
Nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng, việc thu thập dữ liệu từ bên thứ ba có thể dẫn đến xung đột với quy định về bảo mật thông tin và quyền kinh doanh của doanh nghiệp. Quan trọng hơn, biện pháp này khó giải quyết tận gốc vấn đề, bởi doanh nghiệp hoàn toàn có thể sử dụng các hệ thống ngoài phạm vi kiểm soát. Nói cách khác, thu thập dữ liệu chỉ là một phần của bài toán, không phải lời giải.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, muốn chống gian lận hiệu quả, phải chuyển từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm soát dòng tiền. Khi doanh thu, chi phí kê khai không tương ứng với dòng tiền, sự bất thường sẽ lộ ra. Đây là điểm mấu chốt mà bất kỳ hệ thống 'hai sổ' nào cũng khó che giấu.
Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa hóa đơn điện tử, bán hàng và kế toán. Khi mọi dữ liệu đều được kết nối, việc duy trì hai hệ thống độc lập sẽ trở nên gần như bất khả thi.
Cùng với đó, việc ứng dụng phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo sẽ giúp cơ quan quản lý chuyển từ 'hậu kiểm' sang 'phát hiện sớm'.
Một điểm quan trọng không thể bỏ qua là: mọi biện pháp quản lý đều cần đi kèm với khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Việc mở rộng quyền thu thập dữ liệu cần được luật hóa, có giới hạn, có kiểm soát và đảm bảo không xâm phạm bí mật kinh doanh. Nếu không, rủi ro pháp lý và niềm tin thị trường có thể bị ảnh hưởng ngược lại.