Thu hút FDI của Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới. Khi cạnh tranh đầu tư vào các lĩnh vực như bán dẫn, sản xuất công nghệ cao, năng lượng tái tạo, logistics và kinh tế số ngày càng gay gắt, các nhà đầu tư cũng xem xét nhiều yếu tố hơn ngoài quỹ đất công nghiệp, chi phí lao động và hạ tầng giao thông. Khả năng của các đô thị hỗ trợ tăng trưởng kinh doanh dài hạn thông qua quy hoạch hiệu quả, dịch vụ công tin cậy và môi trường quản trị có tính dự báo ngày càng được coi trọng.
Trong bối cảnh đó, phát triển đô thị đang trở thành một nội dung ngày càng quan trọng, dù chưa được chú ý đúng mức, trong hợp tác kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ. Hoa Kỳ không phải là một trong những nhà tài trợ lớn cho hạ tầng đô thị tại Việt Nam, nhưng đã đóng góp đáng kể vào việc củng cố năng lực quy hoạch, thể chế và chuyên môn - những nền tảng giúp Việt Nam nâng cao khả năng thu hút và triển khai các dự án đầu tư. Hợp tác này vừa nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam, vừa mở thêm cơ hội để doanh nghiệp Hoa Kỳ xuất khẩu các dịch vụ và công nghệ có hàm lượng tri thức cao.
Kể từ khi Hoa Kỳ và Việt Nam thiết lập Quan hệ Đối tác toàn diện năm 2013, sau đó nâng cấp lên Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023, thương mại song phương đã tăng từ khoảng 30 tỷ USD lên hơn 209 tỷ USD trong năm 2025, gần gấp 7 lần. Việt Nam hiện là đối tác thương mại lớn thứ tám của Hoa Kỳ, trong khi Hoa Kỳ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Khi thương mại mở rộng sang những ngành có mức độ phức tạp và hàm lượng công nghệ cao hơn, chất lượng hệ thống đô thị - từ khả năng phối hợp hạ tầng, bảo đảm an ninh năng lượng đến quản trị số và cung cấp dịch vụ công - sẽ ngày càng trở thành yếu tố quan trọng để duy trì dòng vốn đầu tư và tăng trưởng kinh tế.
 |
Bà Nguyễn Thị Mai, Đại diện quốc gia tại Việt Nam của Phân ban Quốc tế thuộc Hiệp hội Quy hoạch Hoa Kỳ, Tổng giám đốc SmartF |
Nâng cao mức độ sẵn sàng cho đầu tư
Đối với nhà đầu tư, quy hoạch đô thị về bản chất là câu chuyện về quản trị rủi ro. Các quyết định về sử dụng đất, hạ tầng, tiện ích, nền tảng số và quản trị đô thị ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai dự án, tính dự báo của thủ tục pháp lý và khả năng doanh nghiệp cam kết vốn dài hạn. Những đô thị có năng lực quy hoạch tốt sẽ giúp giảm rủi ro, nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án và tạo môi trường thuận lợi hơn cho đầu tư.
Thay vì tập trung chủ yếu vào tài trợ các công trình hạ tầng vật chất, hỗ trợ của Hoa Kỳ hướng tới củng cố các hệ thống giúp đô thị nâng cao hiệu quả quy hoạch và quản lý tăng trưởng.
Chẳng hạn, tại TP.HCM, Cơ quan Thương mại và Phát triển Hoa Kỳ đã hỗ trợ xây dựng lộ trình cho Trung tâm Điều hành thông minh, do Winbourne Consulting, một công ty có trụ sở tại bang Virginia (Hoa Kỳ) triển khai. Mục tiêu của sáng kiến là tích hợp dữ liệu về giao thông, tiện ích đô thị, an ninh công cộng và các lĩnh vực khác trên một nền tảng thống nhất. Qua đó, thành phố có thể nâng cao khả năng phối hợp dịch vụ, theo dõi hiệu quả vận hành đô thị và đưa ra quyết định đầu tư dựa trên thông tin đầy đủ hơn.
Cơ quan Thương mại và Phát triển Hoa Kỳ cũng hỗ trợ công tác quy hoạch đô thị thông minh cho Khu đô thị Ecopark, trong khi Chương trình Đối tác Đô thị Thông minh Hoa Kỳ - ASEAN mở rộng hoạt động trao đổi kiến thức giữa các đô thị Việt Nam và chuyên gia công nghệ đô thị Hoa Kỳ.
Trong khi đó, dự án An ninh Năng lượng Đô thị Việt Nam kéo dài 5 năm do Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ hỗ trợ đã giúp TP.HCM xây dựng Chiến lược phát thải ròng bằng 0, đồng thời góp phần huy động 4,2 triệu USD đầu tư vào năng lượng sạch tính đến năm 2024.
Dù quy mô và phạm vi khác nhau, các sáng kiến này đều hướng tới nâng cao mức độ sẵn sàng cho đầu tư thông qua cải thiện quy hoạch, chuẩn bị dự án và quản trị đô thị, thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng.
Xây dựng năng lực thể chế dài hạn
Khi quá trình đô thị hóa tại Việt Nam ngày càng phức tạp, năng lực cạnh tranh trong thu hút đầu tư dài hạn sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng của các nhà quy hoạch, kỹ sư, kiến trúc sư và cán bộ quản lý trong quản lý tăng trưởng dựa trên kinh nghiệm quốc tế và thông lệ tốt.
Trong thập kỷ qua, các trường đại học, chương trình học bổng, hoạt động nghiên cứu hợp tác và tổ chức nghề nghiệp đã góp phần làm sâu sắc hơn mối liên kết giữa giới chuyên môn đô thị của Việt Nam và Hoa Kỳ. Các hoạt động này giúp chia sẻ ý tưởng, kinh nghiệm thực tiễn và củng cố năng lực thể chế để triển khai những dự án đô thị ngày càng phức tạp.
Một dấu mốc quan trọng diễn ra vào tháng 11/2023, khi Hội Quy hoạch và Phát triển Đô thị Việt Nam và Phân ban Quốc tế của Hiệp hội Quy hoạch Hoa Kỳ ký Biên bản ghi nhớ (MoU) nhằm mở rộng hợp tác chuyên môn.
Được ký kết ngay sau khi quan hệ hai nước được nâng cấp lên Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, thỏa thuận này phản ánh cam kết chung đối với đổi mới sáng tạo, đô thị hóa bền vững và phát triển kinh tế.
Kể từ đó, quan hệ hợp tác đã thúc đẩy các hội thảo kỹ thuật, hoạt động trao đổi chuyên môn và sự tham gia của các nhà lãnh đạo trong lĩnh vực quy hoạch Việt Nam tại Hội nghị Quy hoạch Quốc gia của Hiệp hội Quy hoạch Hoa Kỳ.
So với những dự án hạ tầng quy mô lớn, các hoạt động này có thể khá khiêm tốn. Tuy nhiên, chúng góp phần xây dựng năng lực chuyên môn và mạng lưới nghề nghiệp cần thiết để triển khai hiệu quả các dự án đô thị.
Mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp Hoa Kỳ
Khi nền kinh tế đô thị Việt Nam ngày càng phát triển và phức tạp, nhu cầu đối với các dịch vụ chuyên môn có giá trị gia tăng cao cũng tăng lên, bao gồm quy hoạch, kỹ thuật, công nghệ số, tư vấn phát triển bền vững và quản lý dự án. Đây đều là những lĩnh vực doanh nghiệp Hoa Kỳ có nhiều kinh nghiệm quốc tế.
Chẳng hạn, Sasaki, doanh nghiệp có trụ sở tại Boston, đã tham gia các dự án quy hoạch và thiết kế đô thị tại Việt Nam trong hơn hai thập kỷ. Đây là ví dụ về vai trò của doanh nghiệp tư vấn quốc tế trong quá trình chuyển đổi đô thị Việt Nam.
Ở phạm vi rộng hơn, năng lực chuyên môn của Hoa Kỳ ngày càng được thể hiện qua việc ứng dụng các công cụ quy hoạch số, công nghệ đô thị thông minh, phương pháp đánh giá khả năng chống chịu và các tiêu chuẩn quốc tế về phát triển bền vững.
Những năng lực này giúp nâng cao chất lượng dự án, giảm rủi ro, gia tăng giá trị tài sản và sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư tổ chức, tập đoàn đa quốc gia.
Theo nghĩa đó, hợp tác phát triển đô thị không chỉ là hoạt động hỗ trợ kỹ thuật mà còn mở ra thị trường cho các sản phẩm dựa trên tri thức và dịch vụ có giá trị cao của Hoa Kỳ, đồng thời giúp Việt Nam xây dựng những đô thị hấp dẫn hơn với dòng vốn đầu tư toàn cầu.
Nhìn về phía trước
Việt Nam đã khẳng định vị thế là một trong những điểm đến đầu tư hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, giai đoạn cạnh tranh tiếp theo sẽ không chỉ phụ thuộc vào việc mở rộng hạ tầng vật chất mà còn vào khả năng củng cố các hệ thống quy hoạch, thể chế và năng lực chuyên môn - những yếu tố tạo nền tảng cho sự phát triển của các ngành công nghiệp ngày càng tiên tiến.
Trong thập kỷ qua, hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ đã góp phần đặt nền móng cho quá trình này thông qua hỗ trợ kỹ thuật, trao đổi chuyên môn và hợp tác với khu vực tư nhân.
Khi Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện tiếp tục được thúc đẩy, phát triển đô thị trở thành một ví dụ thực tiễn cho thấy cả hai quốc gia đều có thể hưởng lợi: Việt Nam nâng cao chất lượng môi trường đầu tư, trong khi doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng xuất khẩu các dịch vụ và năng lực chuyên môn có giá trị gia tăng cao.
Vì vậy, tương lai của quan hệ hợp tác kinh tế song phương sẽ không chỉ được quyết định bởi những gì được xây dựng, mà còn bởi cách các đô thị được quy hoạch, quản trị và vận hành.
Trong giai đoạn tiếp theo của quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ, những đô thị mạnh hơn có thể sẽ quan trọng không kém những nhà máy mạnh hơn.