Iran đẩy mạnh sử dụng tiền số để hỗ trợ nền kinh tế

Trước sức ép của chiến tranh và trừng phạt, Iran đang nới kiểm soát ngoại tệ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đưa nguồn thu về nước bằng tiền số...

Theo tờ báo Financial Times, Iran đang đẩy mạnh sử dụng tiền số để duy trì hoạt động thương mại giữa lúc chiến tranh tiếp diễn và Mỹ siết chặt các biện pháp phong tỏa, trừng phạt đối với nước này. Tehran cũng âm thầm nới lỏng quy định về ngoại tệ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đưa tiền về nước để hỗ trợ nền kinh tế.

ÂM THẦM NỚI LỎNG QUY ĐỊNH

Iran từ lâu đã bị loại khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Trong nhiều năm qua, chính quyền nước này áp đặt hàng loạt thủ tục khắt khe đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhằm kiểm soát nguồn cung ngoại tệ.

Tuy nhiên, những rào cản này khiến nhiều doanh nghiệp không khai báo nguồn thu và giữ tiền ở trong nước hoặc nước ngoài. Theo ước tính của cơ quan tư pháp Iran, tổng số tiền chưa được khai báo đã vượt 100 tỷ USD.

Các doanh nghiệp Iran, những người thân cận với chính quyền và giới phân tích cho biết trong những tháng gần đây, Ngân hàng Trung ương Iran (CBI) đã âm thầm khuyến khích doanh nghiệp chuyển tiền về Iran bằng mọi cách có thể, nhằm hỗ trợ nền kinh tế đang chịu tổn thất nặng nề.

Một trong những phương thức được sử dụng là nhận tiền số, chủ yếu là tether và cả bitcoin, để thanh toán các giao dịch xuyên biên giới thông qua các sàn tiền số tại Iran.

Theo cơ chế mới, doanh nghiệp có thể đổi ngoại tệ trên thị trường tự do thay vì phải áp dụng tỷ giá do chính phủ quy định. Các doanh nghiệp xuất khẩu còn được phép dùng nguồn thu từ xuất khẩu để thanh toán trực tiếp cho hàng nhập khẩu mà không phải chuyển tiền qua hệ thống ngoại hối chính thức. Cách làm này đã trở nên phổ biến kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh hồi tháng 2.

Iran đã dành nhiều năm xây dựng một hệ thống nhằm né tránh các lệnh trừng phạt, trong đó có việc sử dụng tiền số. Tuy nhiên, cuộc chiến hiện tại với Mỹ khiến nhu cầu tìm kiếm những phương thức thanh toán xuyên biên giới thay thế trở nên cấp thiết hơn.

Mỹ đã phong tỏa các cảng của Iran trong nhiều tháng và chuyển sang tăng cường sức ép kinh tế nhằm cô lập Tehran. Washington cũng đe dọa trừng phạt các đối tác thương mại của Iran và đã công bố kế hoạch áp đặt biện pháp trừng phạt đối với một số ngân hàng Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ cùng các công ty có liên hệ với ngành hàng không Iran.

Bộ Tài chính Mỹ còn cảnh báo các cá nhân và tổ chức sử dụng tài sản số để giao dịch với Iran, cho rằng 'chính quyền Iran ngày càng coi tiền số là công cụ được ưu tiên để né tránh các lệnh trừng phạt'.

Theo Financial Times, trước chiến tranh, các doanh nghiệp xuất khẩu dầu mỏ và những mặt hàng khác phải đưa phần lớn nguồn thu ngoại tệ về Iran, sau đó bán qua một nền tảng do chính phủ vận hành. Tỷ giá trên nền tảng này thường thấp hơn nhiều so với giá trên thị trường tự do.

Cơ chế này vấp phải sự phản đối của giới doanh nghiệp, khiến nhiều doanh nghiệp xuất khẩu giữ tiền ở nước ngoài hoặc chuyển về Iran nhưng không khai báo.

Vào tháng trước, ông Zabihollah Khodaian, người đứng đầu Cơ quan Tổng Thanh tra Iran, cho biết hơn 20.000 cá nhân và doanh nghiệp đã không thực hiện cam kết đưa về nước số ngoại tệ trị giá tương đương 94 tỷ euro.

Trong số này có các doanh nghiệp dầu khí nhà nước như Công ty Quốc gia Lọc và Phân phối Dầu Iran, Công ty Khí đốt Quốc gia Iran và Công ty Dầu khí Ngoài khơi Iran. Theo ông Khodaian, sổ sách kế toán của những doanh nghiệp này rất phức tạp.

TIỀN SỐ LẤP KHOẢNG TRỐNG THANH TOÁN

Các điểm giao dịch ngoại hối tại những nước láng giềng vẫn là kênh chính để doanh nghiệp Iran chuyển tiền về nước. Tuy nhiên, việc CBI gần đây nới lỏng quy định đã giúp họ có thêm lựa chọn để thực hiện ít nhất một phần nghĩa vụ đưa nguồn thu về nước.

Song song với việc nới lỏng quy định, giới chức Iran cũng tăng cường xử lý những doanh nghiệp bị cáo buộc không khai báo nguồn thu ngoại tệ từ xuất khẩu, dù số tiền này được giữ ở nước ngoài hay đã chuyển về Iran.

Ông Khodaian cho biết hiện có 219 cá nhân và doanh nghiệp đang bị điều tra liên quan đến 23,5 tỷ euro chưa được đưa về nước.

Người phát ngôn cơ quan tư pháp Iran Ali Kazemi ngày 8/9 cho biết 22 người có liên hệ với các doanh nghiệp kinh doanh dầu mỏ đã bị bắt, trong khi lệnh bắt giữ được ban hành đối với 19 người khác.

Tether đặc biệt hữu ích với doanh nghiệp Iran vì đây là một loại stablecoin được neo giá vào đồng USD, thường duy trì ở mức khoảng 1 USD mỗi đồng.

Tuy nhiên, lượng tiền số này vẫn có thể bị công ty phát hành đóng băng. Hồi tháng 4, công ty Tether đã đóng băng số tether trị giá 344 triệu USD trong các ví bị giới chức Mỹ xác định có liên hệ với CBI.

Theo công ty dữ liệu TRM Labs, gần 10 tỷ USD tiền số đã được chuyển qua Iran trong năm 2025.

Ông Eitan Danon, cố vấn chiến lược về an ninh quốc gia tại công ty phân tích dữ liệu blockchain Chainalysis và từng làm việc tại Bộ Tài chính Mỹ, cho rằng tiền số không đơn thuần là một sản phẩm mới lạ hay thú vui đối với người Iran.

'Iran là quốc gia đã bị loại khỏi các hệ thống thanh toán toàn cầu trong thời gian dài. Việc sử dụng tiền số gia tăng là phản ứng trước những ràng buộc địa chính trị mà nước này phải đối mặt', ông Danon nói với Financial Times.

Ông Alireza Bozorgmehri, thành viên Hiệp hội Chuyển đổi Số Iran, cho biết CBI đã nới lỏng giám sát các sàn tiền số và không còn yêu cầu thực thi quy định nghiêm ngặt như trước. Nhưng dù khối lượng giao dịch qua các sàn này gia tăng, ông cho rằng con số đó vẫn khó đủ để đáp ứng nhu cầu thanh toán rất lớn của Iran.

Iran cũng đã khai thác bitcoin trong nhiều năm nhờ giá năng lượng trong nước ở mức thấp. Đây là một cách khác giúp nước này thu về tiền số.

Công ty phân tích blockchain Elliptic ước tính Iran chiếm khoảng 4,5% hoạt động đào bitcoin trên toàn cầu. Theo Elliptic, hoạt động này giúp Iran né tránh các lệnh cấm vận thương mại và thu về hàng trăm triệu USD tài sản số để thanh toán hàng nhập khẩu.

Ông Saeed Laylaz, nhà kinh tế chính trị tại Tehran, nhận định tài sản số càng trở nên quan trọng khi Mỹ tìm cách chặn những kênh tài chính còn lại giữa Iran với thế giới.

'Nền kinh tế càng phải hoạt động ngầm, nhu cầu sử dụng tiền số càng lớn', ông Laylaz nhận định.