Làm gì để nền tảng Grab không dồn hết rủi ro cho tài xế?

Làm gì để nền tảng Grab không dồn hết rủi ro cho tài xế?Nghĩa Trần-13/09/2026 08:30 (GMT+7)(VNF) - Kinh tế nền tảng tạo việc làm nhưng cũng dồn nhiều rủi ro về phía tài xế. Việt Nam cần minh bạch thuật toán, giá cước và cơ chế chia sẻ lợi ích.Kinh tế nền tảng phải minh bạch để bảo vệ tài xếĐằng sau mỗi tiếng chuông báo có chuyến mới là một đời sống lao động ít được nhìn thấy. Tài xế tự bỏ tiền mua xe, trả xăng, bảo dưỡng, khấu hao phương tiện, chịu rủi ro tai nạn, thời tiết và cả những khoảng thời gian chờ không tạo ra thu nhập. Trong khi đó, phần quyết định giá, phân phối cuốc, thưởng, phạt và thứ tự ưu tiên lại chủ yếu nằm trong hệ thống của nền tảng.Sự bất cân xứng ấy đang trở thành vấn đề thời sự khi Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho biết đã nhận được phản ánh của một số đối tác tài xế Công ty TNHH Grab liên quan đến chính sách giá cước đối với khách hàng cùng các khoản phí, chiết khấu và khấu trừ áp dụng với tài xế. Cơ quan này đã đề nghị Grab cung cấp tài liệu liên quan đến giá, phí, chiết khấu và các khoản khấu trừ, đồng thời yêu cầu một số doanh nghiệp gọi xe công nghệ khác cung cấp thông tin để phục vụ việc rà soát.Theo nhiều chuyên gia, tranh luận giữa tài xế và nền tảng lâu nay thường dừng ở những con số về tỷ lệ chiết khấu. Nhưng điều cần làm rõ hơn là toàn bộ dòng tiền của một cuốc xe.Theo nhiều chuyên gia, tranh luận giữa tài xế và nền tảng lâu nay thường dừng ở những con số về tỷ lệ chiết khấu. Nhưng điều cần làm rõ hơn là toàn bộ dòng tiền của một cuốc xe. Tài xế cần biết khách trả bao nhiêu, nền tảng giữ lại khoản nào, khoản nào là thuế, khoản nào là phí, khuyến mại do ai chịu và số tiền cuối cùng mình thực nhận là bao nhiêu. Nếu giá hoặc phí thay đổi theo từng thời điểm, từng khu vực hay từng chuyến, nguyên tắc thay đổi cũng cần đủ rõ để người lao động có thể hiểu và kiểm chứng.Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cũng yêu cầu các doanh nghiệp rà soát việc xây dựng và áp dụng chính sách giá, phí, chiết khấu và các khoản khấu trừ, bảo đảm tuân thủ pháp luật cạnh tranh, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch và hài hòa lợi ích giữa nền tảng, tài xế và người tiêu dùng.Điểm đáng nói là vấn đề của kinh tế nền tảng không chỉ nằm ở giá. Đằng sau giá còn có thuật toán. Các chuyên gia cho rằng, trong thực tế, có tài xế phải duy trì cường độ làm việc cao trong thời gian dài để thích nghi với hệ thống. Càng phụ thuộc vào ứng dụng, tài xế càng cần biết yếu tố nào đang ảnh hưởng đến thu nhập của mình. Vì sao người này nhận được chuyến nhưng người khác không nhận được. Vì sao mức thu nhập thay đổi. Vì sao tài khoản bị hạn chế. Khi những câu hỏi này chỉ được trả lời bằng một thuật toán mà người lao động không thể nhìn thấy, bất cân xứng thông tin trở thành bất cân xứng quyền lực.Tổ chức Lao động Quốc tế cho biết trong nghiên cứu công bố ngày 2/9/2026 về lao động nền tảng tại Campuchia, người được khảo sát làm trung bình 6,7 đến 6,8 ngày mỗi tuần và 11 đến 12 giờ mỗi ngày, tính cả thời gian chờ không được trả công. Những con số này cho thấy tính linh hoạt của kinh tế nền tảng có thể đi cùng một mặt khác là thời gian lao động kéo dài và thu nhập thiếu ổn định.Tháng 6/2026, Hội nghị Lao động Quốc tế thông qua Công ước số 193 về việc làm bền vững trong kinh tế nền tảng. Tiêu chuẩn này đặt ra các yêu cầu liên quan đến điều kiện làm việc công bằng, minh bạch tiền công, dữ liệu cá nhân, an sinh xã hội, giải quyết tranh chấp và quản lý các hệ thống tự động. Như vậy, yêu cầu minh bạch không còn đơn thuần là mong muốn của tài xế. Nó đang trở thành một hướng quản trị mới đối với kinh tế nền tảng.Kinh tế nền tảng phải chia rủi roMinh bạch mới chỉ là bước đầu. Câu hỏi khó hơn nằm ở chỗ ai đang chịu phần lớn rủi ro của mô hình. Tài xế chịu chi phí phương tiện, nhiên liệu, thời gian, sức khỏe và tai nạn. Nền tảng nắm khách hàng, dữ liệu, công nghệ và hệ thống định giá. Nếu phần lớn rủi ro nằm ở người lao động trong khi quyền quyết định thu nhập tập trung ở doanh nghiệp, cơ chế phân chia lợi ích sẽ luôn có nguy cơ mất cân bằng.Indonesia đang cung cấp một trường hợp đáng tham khảo. Từ ngày 1/7/2026, mức hoa hồng đối với dịch vụ vận tải 2 bánh của Gojek giảm xuống 8%. Việc điều chỉnh nhằm cải thiện phúc lợi cho đối tác tài xế, dù doanh nghiệp phải cân bằng giữa thu nhập tài xế, mức giá cho khách hàng và tính bền vững của hệ sinh thái. Cấu trúc chi phí, quy mô và mức độ cạnh tranh của từng thị trường khác nhau. Nhưng kinh nghiệm Indonesia cho thấy tỷ lệ chia sẻ doanh thu giữa nền tảng và tài xế không phải vấn đề hoàn toàn nằm ngoài phạm vi của chính sách công.Điều day dứt nhất của nghề tài xế công nghệ hôm nay là họ vẫn đang chạy để tồn tại và mưu sinh từng ngày, nhưng trên chính con đường mình đã chọn, tương lai của một nghề nghiệp bền vững vẫn còn quá mờ xa.Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, công nghệ số đang tạo ra những quan hệ lao động mới. Tài xế công nghệ được doanh nghiệp gọi là “đối tác”, nhưng không hoàn toàn độc lập vì vẫn chịu sự điều phối của thuật toán, cơ chế phân việc, đánh giá hiệu suất và các quy tắc do nền tảng đặt ra.Theo bà Hương, lao động nền tảng nằm ở khoảng giao thoa giữa người lao động truyền thống và người kinh doanh độc lập. Chính đặc thù này khiến nhiều quy định hiện hành chưa theo kịp thực tiễn thị trường lao động số.Việt Nam có thể bắt đầu từ một bước thận trọng hơn là xây dựng chuẩn dữ liệu chung. Các nền tảng lớn có thể được yêu cầu công bố định kỳ giá bình quân khách hàng thanh toán trên mỗi km, thu nhập tài xế nhận được trên mỗi km và mỗi giờ hoạt động, tổng các khoản nền tảng giữ lại, tỷ lệ chuyến được trợ giá cùng biến động thu nhập sau chi phí. Đề xuất này cũng xuất hiện trong tài liệu chuyên đề như một hướng giúp cơ quan quản lý xác định rõ nguyên nhân khiến thu nhập tài xế giảm.Nếu giá khách giảm và phần doanh nghiệp nhận cũng giảm tương ứng, đó là câu chuyện cạnh tranh. Nếu khách trả nhiều nhưng tài xế ngày càng nhận ít, đó là vấn đề phân chia lợi ích. Nếu thu nhập thấp vì số lượng tài xế tăng quá nhanh, bài toán lại nằm ở thị trường lao động.Kinh tế nền tảng sẽ tiếp tục phát triển. Vấn đề không phải ngăn doanh nghiệp kiếm lợi nhuận, cũng không phải mặc định mọi tài xế đều phải trở thành nhân viên. Điều cần thiết là xây dựng những giới hạn đủ rõ để lợi thế về dữ liệu và thuật toán không trở thành quyền quyết định tuyệt đối.Một thị trường bền vững phải chia sẻ cả lợi ích lẫn rủi ro. Nền tảng hưởng lợi từ công nghệ và quy mô, khách hàng được hưởng dịch vụ thuận tiện, còn người tài xế phải có khả năng sống được bằng công việc của mình. Điều day dứt nhất của nghề tài xế công nghệ hôm nay là họ vẫn đang chạy để tồn tại và mưu sinh từng ngày, nhưng trên chính con đường mình đã chọn, tương lai của một nghề nghiệp bền vững vẫn còn quá mờ xa.