Tại tọa đàm "Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn", do Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp với Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam và Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức nhân Ngày Bảo vệ quốc tế tầng ô-dôn năm 2026, PGS.TS Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội nhấn mạnh, nhu cầu làm mát đang tăng mạnh mẽ do vấn đề nóng lên toàn cầu, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, đặc biệt gần đây là tác động của chuyển đổi số và công nghiệp công nghệ số.
Theo TS Dũng, hai thập kỷ qua, trong vòng 10 năm đầu, tốc độ tăng trưởng hàng năm luôn là hai con số, và lớn hơn gần gấp 3 lần so với trung bình tăng GDP của Việt Nam. Trong 10 năm trở lại đây, tốc độ tăng có giảm dần nhưng vẫn ở mức gần như gấp đôi so với tốc độ tăng trung bình của toàn bộ lĩnh vực làm mát trên toàn thế giới.
Theo số liệu của một vài nghiên cứu mức tiêu thụ điện lĩnh vực làm mát hiện đang chiếm 25,5% tổng sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam và nếu không có giải pháp, con số này có thể tăng lên gấp 3 lần đến năm 2030. Con số này tương đồng với các đánh giá của Tổ chức Năng lượng Quốc tế. Lĩnh vực làm mát của thế giới đến năm 2030 hoặc 2035, sẽ chiếm từ 25-30% tổng sản lượng điện thương phẩm, vượt qua tất cả các ngành công nghiệp truyền thống.
Chia sẻ vấn đề này, ông Nguyễn Công Thịnh, Chuyên gia về môi trường xây dựng, tiết kiệm năng lượng và công trình xanh, cho biết trong các nghiên cứu khoa học cũng như một số dự án quốc tế đã triển khai, khi khảo sát và kiểm toán năng lượng, điện sử dụng cho thông gió làm mát và điều hòa không khí chiếm từ 40-60% tổng tiêu thụ năng lượng công trình.
Từ thực tế trên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng làm mát là một nhu cầu rất lớn và không thể thiếu, đặc biệt vào mùa nóng. Tuy nhiên, môi chất lạnh dùng trong lĩnh vực làm mát lại gây ra hiệu ứng nhà kính, phá hủy tầng ô-dôn rất lớn.
Theo TS Dũng, chúng ta càng dùng điều hòa để giảm nóng thì càng thải nhiệt ra bên ngoài nhiều. Tình trạng này kết hợp với đô thị hóa, bê tông hóa, khiến nhiệt độ của đô thị sẽ tăng từ 2-5 độ so với các vùng xung quanh. Đây chính là hiện tượng đảo nhiệt đô thị và là một vấn đề rất lớn.
Mặt khác, khi nhiệt độ ngoài trời tăng lên 1 độ C, thì tiêu thụ điện của điều hòa cũng tăng lên từ 2-4%. 'Một vòng luẩn quẩn khi càng dùng điều hòa làm mát, càng xả nhiều nhiệt ra ngoài; nhiệt độ càng nóng lên, càng dùng điều hòa, càng tiêu thụ nhiều điện và hệ quả lại thải nhiều khí nhà kính,' TS Dũng nói.
Không những thế, trong mỗi một điều hòa có môi chất lạnh (ga lạnh) tuần hoàn được ví như 'dòng máu' trong cơ thể con người. Các môi chất lạnh này khi rò rỉ ra không khí có thể gây phá hủy tầng ô-dôn, có tiềm năng gây hiệu ứng nóng lên toàn cầu (GWP) gấp từ hàng trăm tới nhiều nghìn lần so với khí CO2.
Như vậy, mặt trái của việc làm mát chính là làm cho nhiệt độ nóng lên, đảo nhiệt đô thị và xả thải khí nhà kính vào môi trường lớn. Điều này đòi hỏi chúng ta phải có các giải pháp làm mát bền vững, vừa phải đảm bảo nhu cầu điều hòa, làm mát cuộc sống, sản xuất cho công nghiệp, nhất là công nghiệp số nhưng không làm gia tăng tiêu thụ điện và phát thải khí nhà kính.
Trong khi đó, nhiệt độ toàn cầu ngày càng tăng cao, nhu cầu làm mát ngày càng trở nên cấp thiết. Bài toán đặt ra không chỉ là làm thế nào để có thể đáp ứng nhu cầu làm mát một cách bền vững, với mức tiêu thụ năng lượng và tác động đến khí hậu thấp hơn.
Theo các chuyên gia, để hướng tới làm mát bền vững, không thể chỉ từ một thiết bị điều hòa, tìm cách làm cho thiết bị làm mát hiệu quả hơn, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, thân thiện khí hậu, mà cần bắt đầu từ giảm nhu cầu làm mát ngay từ khâu thiết kế, xây dựng và vận hành công trình.
Chúng ta phải nhìn câu chuyện làm mát bền vững trong một chuỗi, từ khâu quy hoạch đô thị, thiết kế các công trình, tòa nhà; bố trí các giải pháp để giảm nhiệt tòa nhà, làm mát thụ động, thiết kế và sử dụng những công nghệ làm lạnh mới; yêu cầu đào tạo tay nghề, kỹ thuật cao hơn đáp ứng yêu cầu đồi hỏi của công nghệ, và quản lý vòng đời môi chất. Tất cả các yếu tố này sẽ tạo ra giải pháp tổng thể để làm mát bền vững và giảm nhiệt đô thị.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của phát triển công trình xanh góp phần giảm nhu cầu làm mát và năng lượng cho làm mát, ông Nguyễn Công Thịnh cho rằng 'làm mát bền vững trong đô thị hay ở cấp độ dự án, công trình xây dựng có liên quan đến các khâu từ lập quy hoạch, thiết kế, lựa chọn thiết bị, vật liệu, thi công xây dựng và quản lý vận hành dự án, công trình.
Thứ nhất, với dự án xây dựng khu đô thị mới hay dự án công trình xanh, giải pháp để kiểm soát nhu cầu làm mát cũng như nhu cầu sử dụng năng lượng của dự án, công trình cần phải được quan tâm từ khâu quy hoạch. Các yêu cầu về hiệu quả năng lượng, xanh phải được tích hợp và xem xét ngay từ khâu lập quy hoạch chung, quy hoạch chi tiết, quy hoạch phân khu của một dự án, công trình hay một khu đô thị mới. Trong đó phải chú trọng vấn đề mật độ xây dựng, tỷ lệ diện tích cây xanh, diện tích mặt nước, hướng công trình; làm xanh hóa mặt đệm…
Thứ hai, áp dụng thiết kế thụ động, thiết kế sinh khí hậu. Để công trình sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và đáp ứng tiêu chí công trình xanh, việc tính toán nhu cầu, thiết kế, lắp đặt và quản lý vận hành hệ thống thông gió điều hòa không khí có vai trò rất quan trọng, quyết định việc công trình có sử dụng năng lượng hiệu quả và có xanh hay không.
"Làm mát bền vững không phải là cắt giảm các nhu cầu làm mát mà phải hài hòa, đạt được cả hai mục tiêu, vừa sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả cho làm mát, nhưng vẫn phải đảm bảo tiện nghi, điều kiện làm việc và sinh hoạt của người sử dụng".
Từ kinh nghiệm của một số công trình thí điểm đã triển khai, khi quan tâm đến các yếu tố sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu quả nói chung và tính toán tải lạnh nói riêng cho điều hòa không khí, chúng ta sẽ có tiềm năng và cơ hội giảm tiêu thụ năng lượng rất lớn.
Thứ ba, chúng ta có thể lựa chọn các vật liệu, đặc biệt là vật liệu bao che, vật liệu tường, vật liệu cửa, vật liệu mái đáp ứng yêu cầu sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, giảm nhu cầu năng lượng cho làm mát công trình trong giai đoạn vận hành.
Thứ tư, cần quan tâm đến kiểm soát nhiệt độ cho công trình, bao gồm cả hệ thống kỹ thuật công trình trong giai đoạn vận hành công trình.
Thứ năm, kỹ năng của người quản lý vận hành các thiết bị trong công trình và ý thức của người sử dụng công trình cũng góp phần quan trọng vào việc sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu quả và duy trì 'tiêu chuẩn xanh' của công trình.
Nhà nước cần có những chính sách và hỗ trợ đi kèm để doanh nghiệp có thể tiên phong và thực hiện chuyển đổi công nghệ làm mát. Thay vì chỉ tập trung vào chuyển đổi công nghệ, chúng ta có thể nghiên cứu những biện pháp, giải pháp làm mát thụ động, ngay từ quá trình thiết kế công trình, để giảm nhu cầu làm mát. Đây là một bước tích hợp mà tôi cho rằng có thể mang lại hiệu quả rất lớn về mặt chính sách.
Ở góc độ tư vấn thiết kế, ông Phan Tuấn Anh, Nhà sáng lập, Kiến trúc sư trưởng GS Team, cho rằng 'trong thiết kế công trình, các giải pháp thiết kế thụ động có thể giúp giảm tải nhiệt và nhu cầu sử dụng điều hòa ngay từ đầu".
Trước hết, khâu quy hoạch cần giải quyết bài toán dưới góc nhìn tổng thể trong đó gồm cả yếu tố môi trường. Một công trình được thiết kế tốt phải nằm trong một tổng thể quy hoạch tốt, từ tỷ lệ, mật độ cây xanh, tầng cao đến cách bố trí, phân bổ khối nhà trong tổng mặt bằng. Tất cả đều giúp tối ưu hướng công trình, chưa kể các yếu tố khác liên quan như hiệu ứng đảo nhiệt đô thị và thông gió tổng thể toàn khu.
"Trong thiết kế công trình, các giải pháp thiết kế thụ động có thể giúp giảm tải nhiệt và nhu cầu sử dụng điều hòa ngay từ đầu.
Để xử lý một bài toán về làm giảm tải điều hòa hay là cho công trình mát một cách tự nhiên, yếu tố quan trọng cần chú trọng tới phân bổ không gian: sân trong, giếng trời, thông gió tự nhiên, đối lưu, khoảng đệm cho các hướng năng trực tiếp".
Tiếp đến là hướng nhà, ưu tiên Nam- Đông Nam, tránh mặt lớn hướng Tây, nơi có bức xạ nắng chiều gay gắt. Đây là nguyên tắc cơ bản nhưng vẫn thường bị bỏ qua hoặc khó áp dụng ở các công trình nhà ở đô thị và nhà ống.
Để xử lý một bài toán về làm giảm tải điều hòa hay là cho công trình mát một cách tự nhiên, yếu tố quan trọng cần chú trọng tới phân bổ không gian: sân trong, giếng trời, thông gió tự nhiên, đối lưu, khoảng đệm cho các hướng nắng trực tiếp. Theo ông Phan Tuấn Anh, cách phân bổ không gian có thể giúp giảm lượng nhiệt trực tiếp vào công trình…
"Tương lai của ngành điều hòa không khí không chỉ là mang lại môi trường tiện nghi và cảm giác thoải mái cho người sử dụng, mà còn phải góp phần giảm nhu cầu tiêu thụ điện năng và hỗ trợ phát triển bền vững.
Những yếu tố này đang thúc đẩy các nhà sản xuất điều hòa như chúng tôi đầu tư mạnh vào những công nghệ tiên tiến, nhằm giảm nhu cầu tiêu thụ năng lượng cũng như tác động đến môi trường".
Từ góc độ đơn vị cung cấp thiết bị làm mát, bà Nguyễn Thị Lệ Thanh, Giám đốc Công ty Daikin Air-Conditioning Việt Nam, thừa nhận rằng sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và thị trường điều hòa không khí trước các sức ép yêu cầu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời phải bảo đảm chi phí vận hành thực sự hiệu quả và tiết kiệm.
