Satoshi Nakamoto và kho Bitcoin đầu tiên
Mọi câu chuyện bí ẩn trong crypto gần như đều bắt đầu từ một cái tên: Satoshi Nakamoto. Đây là bút danh của tác giả hoặc nhóm tác giả công bố tài liệu kỹ thuật Bitcoin vào năm 2008. Tài liệu này, thường gọi là white paper, mô tả cơ chế cho phép mọi người chuyển giá trị trực tiếp qua mạng Internet mà không cần ngân hàng hay tổ chức trung gian. Đầu tháng 1/2009, Satoshi đào khối Bitcoin đầu tiên, được gọi là genesis block, rồi tham gia trao đổi với cộng đồng phát triển trong thời kỳ đầu trước khi biến mất khỏi không gian công khai vào năm 2010.
Đến nay, chưa có bằng chứng được công nhận rộng rãi về danh tính thật của Satoshi Nakamoto. Điều chưa rõ không chỉ là tên tuổi, quốc tịch hay vị trí địa lý, mà còn là câu hỏi Satoshi là một cá nhân hay một nhóm người. Qua nhiều năm, cộng đồng từng đưa ra hàng loạt giả thuyết về những chuyên gia mật mã học, lập trình viên, nhà nghiên cứu hoặc thành viên phong trào cypherpunk — nhóm ủng hộ quyền riêng tư qua công nghệ mã hóa.
Tháng 4/2026, The New York Times công bố cuộc điều tra dài, trong đó nêu nhà mật mã học người Anh Adam Back là ứng viên đáng chú ý. Lập luận được nhắc tới gồm phong cách viết có điểm tương đồng, cùng mối quan tâm về mật mã học, và việc Hashcash — công nghệ do Adam Back tạo ra — được Satoshi trích dẫn trong white paper Bitcoin. Tuy nhiên, Adam Back đã bác bỏ mạnh mẽ nhận định này.
Một cái tên khác thường được nhắc đến là 'Patoshi'. Năm 2013, nhà nghiên cứu blockchain Sergio Lerner phát hiện một mô hình khai thác đặc biệt trong các block Bitcoin giai đoạn đầu. Ông ước tính một thợ đào, được ông đặt tên là Patoshi, có thể đã khai thác khoảng 1,1 triệu Bitcoin qua khoảng 22.000 block. Nếu ước tính này chính xác, đây có thể là một trong những kho Bitcoin lớn nhất còn chưa được xác định chủ sở hữu. Tuy nhiên, Patoshi chưa từng được chứng minh chắc chắn là Satoshi Nakamoto.
Những khối tài sản biến mất trong lịch sử
Vụ sụp đổ của sàn Mt. Gox năm 2014 là một trong những hồ sơ khó hiểu nhất lịch sử Bitcoin. Khi đó, Mt. Gox từng là sàn giao dịch Bitcoin lớn nhất thế giới và tuyên bố khoảng 850.000 Bitcoin đã biến mất. Sau đó, công ty phát hiện lại khoảng 200.000 Bitcoin trong các ví định dạng cũ mà họ từng cho là không còn tiền. Phần Bitcoin còn lại vẫn là chủ đề gây tranh cãi, dù các chủ nợ đã bắt đầu nhận lại một phần tài sản qua quy trình phá sản.
Các công tố viên Mỹ từng cáo buộc một số cá nhân có liên quan đến việc đánh cắp và rửa khoảng 647.000 Bitcoin từ Mt. Gox. Dù vậy, hồ sơ công khai vẫn chưa trả lời đầy đủ các câu hỏi quan trọng: số Bitcoin bị mất đã bị lấy cắp qua một lần tấn công hay qua nhiều năm; bao nhiêu phần đến từ lỗ hổng kỹ thuật, bao nhiêu phần đến từ sai sót quản trị nội bộ; và những đồng coin chưa được thu hồi hiện đang ở đâu.
Một vụ việc khác là QuadrigaCX, sàn giao dịch tài sản mã hóa của Canada. Cuối năm 2018, nhà sáng lập Gerald Cotten qua đời tại Jaipur, Ấn Độ. Sau đó, QuadrigaCX không thể truy cập một lượng lớn tài sản của khách hàng. Ban đầu, dư luận cho rằng Cotten là người duy nhất nắm khóa riêng của ví và đã mang quyền truy cập ra đi mãi mãi.
Tuy nhiên, cuộc điều tra của Ủy ban Chứng khoán Ontario sau đó phát hiện Cotten từng chuyển hàng triệu USD tài sản khách hàng vào tài khoản cá nhân của ông và vợ, đồng thời dùng tài sản khách hàng để bù lỗ giao dịch cá nhân và chi tiêu riêng. Điều này làm nổi bật nghi vấn về cách sàn quản lý tiền khách hàng. Nhưng công chúng vẫn không có lời giải đầy đủ về các ví có thể chưa được tìm thấy, quy mô toàn bộ khoản thất thoát và những người có liên quan khác, nếu có.
Vụ sụp đổ của FTX năm 2022 cũng để lại một câu hỏi lớn. Chỉ vài giờ sau khi sàn nộp đơn phá sản, tài sản số trị giá hàng trăm triệu USD bắt đầu rời khỏi các ví liên quan. Khoảng 415 triệu USD tài sản mã hóa được báo cáo là đã bị lấy đi. Cơ quan điều tra Mỹ đã thu giữ một phần tài sản và lần theo một số dòng chuyển tiền, nhưng danh tính của người hoặc nhóm kiểm soát vụ rút tài sản này vẫn chưa được công bố rõ ràng.
Các vụ Mt. Gox, QuadrigaCX và FTX cho thấy tính minh bạch của blockchain không đồng nghĩa với việc tài sản luôn có thể được bảo vệ hoặc thu hồi. Khi tài sản đi qua sàn giao dịch, ví lưu ký và các cá nhân kiểm soát khóa riêng, rủi ro vận hành và gian lận có thể trở thành vấn đề nghiêm trọng không kém rủi ro từ mã nguồn blockchain.
Những người mất tích và Bitcoin không thể lấy lại
Ruja Ignatova, thường được gọi là 'CryptoQueen', là một trong những nhân vật bị truy nã nổi tiếng nhất liên quan đến thị trường crypto. Bà là người sáng lập OneCoin, dự án bị cơ quan thực thi pháp luật Mỹ cáo buộc lừa đảo nhà đầu tư toàn cầu hơn 4 tỷ USD. Tháng 10/2017, Ruja Ignatova lên chuyến bay từ Sofia, Bulgaria đến Athens, Hy Lạp, rồi biến mất. Kể từ đó, chưa có thông tin được xác nhận công khai về nơi ở của Ignatova.
FBI đưa Ruja Ignatova vào danh sách 10 tội phạm bị truy nã gắt gao nhất từ năm 2022. Mức thưởng cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ và kết án bà có thể lên tới 5 triệu USD. Theo cập nhật được dẫn lại trong năm 2026, bà vẫn đang lẩn trốn; FBI mô tả Ignatova là người có nguồn tài chính và mạng lưới quan hệ đáng kể.
Một bí ẩn mang tính cá nhân, nhưng lại trở thành bài học nổi tiếng về tự lưu ký, thuộc về James Howells, chuyên viên công nghệ thông tin tại xứ Wales. Năm 2013, Howells cho biết ông đã vô tình vứt một ổ cứng chứa khóa riêng của ví Bitcoin vào bãi rác Newport. Khóa riêng là chuỗi dữ liệu cho phép người dùng chứng minh quyền kiểm soát và chuyển tài sản từ một ví crypto. Nếu mất khóa riêng, tài sản trong ví có thể vẫn hiện trên blockchain nhưng gần như không thể sử dụng.
Howells đã theo đuổi nhiều phương án tìm kiếm ổ cứng, trong đó đề xuất khai quật một phần bãi rác bằng thiết bị chuyên dụng và công nghệ phân loại có hỗ trợ AI. Tuy nhiên, Tòa án Cấp cao Anh vào tháng 1/2025 kết luận vụ kiện của ông nhằm buộc Hội đồng thành phố Newport cho phép tìm kiếm bãi rác không có triển vọng thành công thực tế. Sau đó, nỗ lực kháng cáo của Howells cũng không được chấp nhận.
Câu chuyện của Howells nhấn mạnh một nghịch lý của tài sản mã hóa: không có ngân hàng để đặt lại mật khẩu. Quyền kiểm soát tài sản gắn chặt với khóa riêng, nên một sai sót vật lý nhỏ như thất lạc ổ cứng có thể làm mất khả năng truy cập vào một khối tài sản rất lớn.
Một câu chuyện khác là việc ai đó đã chủ động gửi 107 Bitcoin, trị giá khoảng 8,5 triệu USD tại thời điểm tháng 5/2026, đến một địa chỉ không thể chi tiêu. Hành động này thường được gọi là 'đốt coin', tức gửi tài sản đến địa chỉ mà không ai có thể nắm khóa để sử dụng. Số Bitcoin nói trên được cho là được mua từ khoảng năm 2014, khi giá Bitcoin dưới 600 USD. Không có lời giải công khai đáng tin cậy về lý do chủ sở hữu chọn hủy quyền truy cập vào lượng tài sản này.