Nuôi bò sữa Việt Nam: Từ thách thức đến tự chủ quốc gia

Ngày nay, mỗi năm, người Việt tiêu thụ gần 3 tỷ lít sữa. Từ một nguồn dinh dưỡng từng khan hiếm, sữa đã trở thành một phần thiết yếu trong chế độ dinh dưỡng của hàng triệu gia đình, giúp nhiều thế hệ có thêm nền tảng để khỏe mạnh, phát triển và theo đuổi những khát vọng.

Ngày nay, rất ít người còn đặt câu hỏi: 'Việt Nam có nuôi được bò sữa không?', khi sữa tươi 'made in Vietnam', những trang trại bò sữa và vùng nguyên liệu trong nước đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Nhưng nếu lùi lại nửa thế kỷ, câu hỏi ấy từng là một nan đề tưởng chừng không có lời giải.

Bò sữa cao sản vốn được chọn lọc và phát triển trong điều kiện khí hậu ôn đới, trong khi Việt Nam nóng ẩm quanh năm. Khi nhiệt độ tăng cao, bò dễ bị stress, biếng ăn, ảnh hưởng đến sức khỏe, khả năng sinh sản và năng suất sữa. Nuôi được một vài con bò đã khó, xây dựng cả một chuỗi nguyên liệu đủ lớn và ổn định để cung ứng nguồn sữa chất lượng cao cho hàng triệu người còn khó hơn.

ĐỨNG TRƯỚC LỰA CHỌN TƯỞNG DỄ NHƯNG KHÔNG BỀN VỮNG

Khi ấy, Việt Nam hoàn toàn có thể chọn phương án dễ dàng: Nhập sữa bột hoặc nguyên liệu từ nước ngoài để chế biến và phân phối trong nước. Nhiều quốc gia có điều kiện tự nhiên tương đồng đã lựa chọn phương án này. Đây là giải pháp nhanh chóng, ít rủi ro và không đòi hỏi những khoản đầu tư kéo dài hàng chục năm. Nhưng cách làm này đồng nghĩa với việc một ngành thiết yếu sẽ phụ thuộc vào giá nguyên liệu, nguồn cung, tỷ giá và những biến động từ bên ngoài.

Vì vậy, câu chuyện về nuôi bò sữa chưa bao giờ chỉ là bài toán của ngành sản xuất, chăn nuôi. Đó còn là bài toán về khả năng tự chủ của một quốc gia trong một ngành liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và nền tảng dinh dưỡng toàn dân.

Muốn chủ động nguồn sữa tươi, Việt Nam phải giải được bài toán mà nhiều người từng cho là không thể: Làm thế nào để một giống vật nuôi của xứ lạnh có thể sinh trưởng, phát triển và cho năng suất cao giữa khí hậu nhiệt đới.

Bài toán lớn luôn đòi hỏi những người đi đầu đủ kiên định. Giữa thời điểm chưa ai tin Việt Nam có thể nuôi được bò sữa cao sản, Vinamilk tiên phong nhận lấy thách thức ấy. Thay vì chọn giải pháp nhập khẩu nguyên liệu, doanh nghiệp đã chủ động đề xuất xây dựng chuỗi chăn nuôi bò sữa nội địa, chấp nhận làm người đặt viên gạch đầu tiên cho một ngành mới.

Nói về quyết định này, bà Mai Kiều Liên, Tổng giám đốc Vinamilk, khẳng định: 'Vinamilk kiên định với con đường khó, nhưng xứng đáng hơn: từng bước xây dựng vùng nguyên liệu trong nước, phát triển các trang trại tập trung và đồng hành cùng nông hộ chăn nuôi bò sữa. Đó là lựa chọn đòi hỏi nhiều thập kỷ đầu tư và một mức độ kiên trì cao hơn nhiều lần. Đổi lại, chúng ta chủ động hơn trong kiểm soát nguồn nguyên liệu, chất lượng và nâng cao năng lực của chuỗi sản xuất sữa trong nước'.

ĐỘI NGŨ GIẢI BÀI TOÁN CHO MỘT CÔ BÒ ÔN ĐỚI Ở XỨ NHIỆT ĐỚI

Để nuôi bò sữa ở Việt Nam, thách thức đầu tiên là làm sao để con bò cảm thấy dễ chịu trong môi trường vốn không phải nơi nó sinh ra.

Gần 20 năm trước, đội ngũ Vinamilk phải tự nghiên cứu thiết kế môi trường sống mát mẻ cho giống bò ôn đới ngay giữa khí hậu nhiệt đới gay gắt. Không có sẵn mô hình quốc tế dành riêng cho thời tiết Việt Nam, doanh nghiệp chọn thiết kế hệ thống trang trại khép kín từ con số 0, bắt đầu từ chính những vùng đất khắc nghiệt nhất.

'Phần lớn các trang trại bò sữa của mình đều ‘sinh ra’ ở những vùng đất khắc nghiệt, đầy nắng và gió', ông Bùi Văn Toại, Giám đốc Kỹ thuật Xây dựng, Khối Phát triển Vùng nguyên liệu Vinamilk, nhớ lại những ngày đầu đặt nền móng ngành chăn nuôi bò sữa.

Để một giống bò từ xứ lạnh có thể sống khỏe ở xứ nóng, việc tuyển lựa và đưa giống tốt về Việt Nam chỉ là điểm bắt đầu. Chuồng trại phải được thiết kế để kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và lưu thông không khí. Hệ thống làm mát, phun nước, thông gió hoạt động 24/7 giúp vật nuôi hạn chế stress nhiệt. Nguồn nước, điều kiện nghỉ ngơi và sức khỏe của từng cá thể cũng được theo dõi thường xuyên.

Nhưng kỹ thuật và công nghệ chỉ là một phần, những người làm việc tại trang trại phải học cách 'đọc' những tín hiệu rất nhỏ: Bò vẫy đuôi, vẫy tai, quan sát dáng đi, nhịp thở. Từng thay đổi nhỏ như đôi mắt của từng cá thể bò có tinh anh không, đều là chỉ dấu quan trọng cho những bước tiếp theo. Sau nhiều năm gắn bó, những người làm trang trại Vinamilk vẫn nói vui, họ 'thương bò như thể thương thân'.

Bà Đoàn Thị Hồng Thu, Tổ trưởng tổ Chế biến thức ăn Vinamilk, cho biết mỗi nhóm bò có một khẩu phần riêng, được xây dựng dựa trên tình trạng và nhu cầu dinh dưỡng. 'Mỗi nhóm bò sẽ có một khẩu phần riêng được xây dựng rất chi tiết', bà Thu nói.

Theo bà Thu, cỏ, cây ngô phải được thu hoạch đúng lứa và đủ tươi, các nguyên liệu như bột ngô, bã đậu nành, khô đậu tương… đều được kiểm tra kỹ lưỡng. Mỗi ngày, từng loại nguyên liệu được cân đo chính xác trước khi phối trộn thành TMR - thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh dành cho bò. Chỉ một sai khác nhỏ trong khẩu phần cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và năng suất sữa.

Ngay cả việc đưa bò giống từ nước ngoài về Việt Nam cũng cần một quy trình đặc biệt. Có những chuyến bay chở gần 300 con bò từ Australia trên máy bay Boeing 747, trong đó có cả những bò mẹ đang mang thai. Mỗi con được bố trí trong cũi đạt tiêu chuẩn, được kiểm tra sức khỏe trước chuyến bay và theo dõi bởi chuyên gia Australia trong suốt hành trình. Sau 10 tiếng di chuyển, ngay khi đến Việt Nam, đàn bò tiếp tục được cách ly, theo dõi và thăm khám kỹ lưỡng trước khi nhập đàn.

Những đàn bò cao sản được lựa chọn, nhân giống và cải thiện dần khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu Việt Nam. Quá trình này không thể hoàn thành trong vài năm mà cần sự đầu tư liên tục trong thời gian dài. Nói cách khác, để có được nguồn sữa tươi hôm nay, người ta không chỉ nuôi bò, mà còn phải từng bước xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh để bò có thể sống khỏe mạnh giữa vùng nhiệt đới.

GIẢI BÀI TOÁN CHO CON NGƯỜI ĐỂ KINH NGHIỆM CỦA MỘT DOANH NGHIỆP TRỞ THÀNH TIÊU CHUẨN CỦA MỘT NGÀNH

Ngay cả khi đã có đàn bò tốt, chất lượng sữa vẫn chưa thể ổn định nếu việc chăn nuôi được thực hiện theo những kinh nghiệm khác nhau ở hàng nghìn hộ dân. Chăn nuôi bò sữa vốn là ngành nghề phụ thuộc rất lớn vào quy trình. Chỉ cần khác biệt trong khẩu phần ăn, vệ sinh chuồng trại hay kỹ thuật vắt sữa, chất lượng nguyên liệu đầu vào đã có thể thay đổi đáng kể. Đó là lý do bài toán tiếp theo cần giải không nằm ở con bò, mà nằm ở con người và chuẩn hóa quy trình.

Vinamilk từng bước xây dựng các tiêu chuẩn chung cho toàn hệ thống. Từ chăm sóc bò, dinh dưỡng, vệ sinh, thú y đến khai thác và kiểm soát chất lượng sữa..., tất cả đều được chuẩn hóa thành quy trình cụ thể thay vì phụ thuộc vào cảm quan hay kinh nghiệm cá nhân.

Song song với việc phát triển các trang trại tập trung, doanh nghiệp xây dựng mô hình liên kết với nông hộ. Người chăn nuôi được hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn chuyên môn, tiếp cận con giống và có đầu ra ổn định cho sản phẩm của mình.

Khi hàng nghìn hộ chăn nuôi cùng vận hành theo một chuẩn chung, điều thay đổi là mặt bằng chung của cả ngành. Những kiến thức, kinh nghiệm và tiêu chuẩn vốn được tích lũy trong quá trình phát triển đã dần lan tỏa ra toàn bộ hệ sinh thái chăn nuôi bò sữa. Từ một lĩnh vực còn non trẻ, ngành sữa Việt Nam từng bước hình thành năng lực sản xuất, quản lý và kiểm soát chất lượng theo các chuẩn mực ngày càng cao. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, tính tới nay, hệ thống hiện quản lý quy mô khoảng 130.000 con bò, với nguồn sữa đến từ các trang trại của Vinamilk và các nông hộ liên kết, nhiều trang trại đạt các tiêu chuẩn quốc tế như GlobalG.A.P. và Organic châu Âu.

Câu chuyện về con bò sữa ở xứ nóng vì thế không chỉ là câu chuyện của ngành sữa hay lời khẳng định Việt Nam nuôi được bò sữa. Đó là câu chuyện về lựa chọn đi đường dài thay vì đường ngắn, về việc kiên trì xây dựng từ gốc thay vì phụ thuộc vào những giải pháp thuận tiện trước mắt. Và cũng là minh chứng rằng những giới hạn tưởng như do tự nhiên đặt ra hoàn toàn có thể được vượt qua bằng khoa học, công nghệ và quyết tâm của con người.

Đây là một trong những câu chuyện được kể trong cuốn sách kỷ niệm 50 năm Vinamilk 'Dành riêng cho tất cả', tái hiện hành trình của những con người Việt Nam đã góp phần xây dựng ngành sữa nước nhà. Những lát cắt tiếp theo của hành trình ấy sẽ tiếp tục được giới thiệu tại Triển lãm Mừng sinh nhật 50 năm Phụng sự Khát vọng Việt của Vinamilk, diễn ra vào ngày 13-14/08 tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam VEC, Đường cầu Tứ Liên, Đông Anh, Hà Nội và ngày 19-20/08 tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn (SECC), TP.HCM. Đây không chỉ là dịp nhìn lại 50 năm phát triển của một doanh nghiệp, mà còn là cơ hội để khám phá những câu chuyện phía sau những điều bình thường mà hôm nay chúng ta đang thụ hưởng.

* Đăng ký tham dự Triển lãm miễn phí tại: https://bit.ly/VNEconomyVNM