Séc: Quốc gia nhỏ với tham vọng lớn về năng lượng hạt nhân
Cộng hòa Séc, với khoảng 10,5 triệu dân và nền kinh tế nhỏ hơn nhiều so với Pháp hay Đức, thoạt nhìn có vẻ không phải là ứng viên dẫn dắt làn sóng phục hưng năng lượng hạt nhân ở châu Âu. Tuy nhiên, tại Brussels và khu vực Visegrad, Prague lại có ảnh hưởng đáng kể khi âm thầm triển khai một chương trình mở rộng điện hạt nhân đầy tham vọng.
"CANH BẠC" HẠT NHÂN TRỊ GIÁ 18 TỶ EURO
Hiện nay, năng lượng hạt nhân cung cấp khoảng 40% điện năng của Séc, với 6 lò phản ứng đặt tại hai nhà máy Dukovany và Temelin. Theo Kế hoạch Năng lượng và Khí hậu Quốc gia cập nhật, Séc đặt mục tiêu nâng tỷ trọng điện hạt nhân lên 68% vào năm 2040 - mức tương đương với Pháp và cao hơn nhiều so với mức trung bình khoảng 23% của Liên minh châu Âu.
Trọng tâm trong chiến lược hạt nhân của Prague là thỏa thuận ký tháng 6/2025 với Tập đoàn KHNP (Hàn Quốc) nhằm xây dựng hai lò phản ứng APR-1000 công suất 1.050 MW tại Dukovany, với tổng vốn đầu tư 18 tỷ euro. Dự án dự kiến khởi công năm 2029 và đưa tổ máy đầu tiên vào vận hành năm 2036.
Ngoài ra, Séc cũng xem xét xây thêm hai lò phản ứng tại Temelin và thúc đẩy phát triển các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Một thỏa thuận với Rolls-Royce đã được ký ngày 24/4, với mục tiêu hoàn tất phê duyệt vào năm 2030.
Về tài chính, tập đoàn điện lực nhà nước CEZ - đơn vị kiểm soát 70% công suất phát điện - sẽ được hỗ trợ bằng các khoản vay nhà nước chiếm 70-80% tổng chi phí dự án.
Cơ chế này đã được Ủy ban châu Âu phê duyệt theo quy định về trợ cấp nhà nước. Tổng công suất mới dự kiến lên tới 2.570 MW, có thể đưa Séc vào nhóm quốc gia sản xuất điện hạt nhân hàng đầu châu Âu tính theo đầu người.
KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG VÀ VAI TRÒ DẪN DẮT KHU VỰC
Chiến lược hạt nhân của Séc được thúc đẩy trong bối cảnh chiến tranh Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz làm gián đoạn nguồn cung LNG, gây chấn động thị trường năng lượng châu Âu. Điều này làm sống lại tranh luận vốn gia tăng kể từ xung đột Nga - Ukraine năm 2022.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng gọi việc thu hẹp năng lượng hạt nhân trước đây là 'sai lầm chiến lược'. EU cũng đã công bố gói đầu tư 330 triệu euro cho phát triển SMR. Chính phủ Séc coi điện hạt nhân là trụ cột trong kế hoạch loại bỏ than vào năm 2033, đồng thời đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng từ các trung tâm dữ liệu và xe điện.
Trong Nhóm Visegrad (gồm Séc, Hungary, Ba Lan và Slovakia), Prague nổi lên như lực lượng dẫn đầu về năng lượng hạt nhân. Séc là nước đầu tiên hoàn tất đấu thầu với hợp đồng KHNP, thiết lập mô hình về lựa chọn nhà thầu và tài trợ nhà nước mà các nước trong khu vực đang theo dõi.
Quốc gia này cũng xuất khẩu khoảng 15 TWh điện mỗi năm, đóng vai trò ổn định lưới điện khu vực. Đáng chú ý, mức độ ủng hộ của công chúng rất cao, từ 71-78%, cho phép chính phủ triển khai các dự án quy mô lớn.
TRANH LUẬN CHI PHÍ - TỐC ĐỘ VÀ THAM VỌNG 'TIỂU PHÁP'
Tuy vậy, không phải ai cũng đồng tình với chiến lược của Prague. Alexander Roth, chuyên gia chính sách năng lượng tại tổ chức Bruegel, cảnh báo các dự án hạt nhân tại châu Âu gần đây đều tốn kém và kéo dài, đặt ra nghi vấn liệu động lực chính trị có thể thay đổi thực tế này hay không.
Ông Alexander Roth cho rằng năng lượng tái tạo như điện gió và mặt trời có thể triển khai nhanh hơn, giúp châu Âu giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch sớm hơn so với các dự án hạt nhân kéo dài hàng thập kỷ, dù thừa nhận điện hạt nhân vẫn có vai trò trong giảm phát thải.
Pháp - cường quốc hạt nhân của châu Âu - hiện vận hành 56 lò phản ứng, cung cấp 65-70% điện năng. Séc với 6 lò phản ứng sản xuất khoảng 30 TWh mỗi năm từ công suất 4,3 GW. Tuy nhiên, nếu đạt mục tiêu 68% vào năm 2040, Séc sẽ đứng ngang hàng với Pháp về tỷ trọng điện hạt nhân.
Trong lựa chọn công nghệ cho dự án Dukovany, Prague đã ưu tiên KHNP của Hàn Quốc thay vì EDF của Pháp, chủ yếu dựa trên giá thành và hồ sơ triển khai. Các dự án EPR của EDF từng gặp chậm tiến độ và đội vốn, trong khi KHNP có thành tích hoàn thành đúng hạn.
Dù vậy, Séc vẫn đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự phản đối từ Áo đối với trợ cấp nhà nước của EU, yêu cầu lựa chọn địa điểm lưu trữ chất thải hạt nhân dài hạn vào những năm 2030, cũng như rủi ro đội vốn. Tuy nhiên, chiến lược hiện tại vẫn được đánh giá là một trong những kế hoạch bài bản và nhất quán nhất tại Trung Âu.
Đáng chú ý, bên cạnh các dự án lò phản ứng quy mô lớn, Prague cũng đang đặt kỳ vọng vào công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) như một hướng đi bổ trợ trong dài hạn. Với ưu điểm linh hoạt, chi phí đầu tư từng phần và khả năng triển khai gần các trung tâm tiêu thụ điện, SMR được kỳ vọng sẽ giúp Séc đa dạng hóa hệ thống điện, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu điện từ trung tâm dữ liệu và xe điện tăng nhanh.
Tuy vẫn còn ở giai đoạn phát triển và đối mặt với nhiều ẩn số về chi phí thương mại, SMR đang dần trở thành mảnh ghép quan trọng trong tham vọng xây dựng hệ thống năng lượng hạt nhân thế hệ mới của Séc.
Euronews-Trọng Hoàng
]]>