Sinh viên và bẫy 'tín dụng số': Khoảng trống kiến thức trước ngưỡng cửa cuộc đời

Sinh viên và bẫy 'tín dụng số': Khoảng trống kiến thức trước ngưỡng cửa cuộc đờiThanh Trúc-30/08/2026 11:00 (GMT+7)(VNF) - Sự bùng nổ của các ứng dụng “mua trước, trả sau” (BNPL), ví điện tử, và app vay tiền online khiến nhiều sinh viên dễ sập bẫy nợ nần. Việc dễ dàng duyệt vay qua vài bước đăng ký trực tuyến thường kéo theo “ảo giác” lãi suất 0% hoặc phí ẩn cao ngất ngưởng, dẫn đến nguy cơ nợ xấu và ảnh hưởng xấu đến điểm tín dụng cá nhân.Cạm bẫy tín dụng sốTrong một quán cà phê tại Hà Nội, Minh (24 tuổi) xoay xoay chiếc máy ảnh mới mua trên tay. Trên mạng xã hội, thiết bị trị giá 25 triệu đồng này là món đồ điện tử được săn lùng nhưng trên thực tế, nó là gánh nặng tài chính bám đuổi Minh mỗi ngày.Với 3 triệu đồng trợ cấp từ bố mẹ mỗi tháng, Minh vốn dĩ không có khả năng chi trả cho một khoản đầu tư lớn như vậy. Dù vậy, rào cản tài chính nhanh chóng bị xóa bỏ nhờ tính năng “mua trước trả sau” tích hợp ngay trên sàn thương mại điện tử: không tiền mặt trả trước, duyệt hồ sơ trong hai phút. Quyết định mua sắm diễn ra tức thì, đi kèm khoản trả góp 2,3 triệu đồng mỗi tháng.“Thời điểm đó, tôi không cảm thấy mình đang mắc nợ. Nó tạo cảm giác như một khoản chi phí cố định trích từ lương hàng tháng. Thế nhưng giờ đây, việc gồng gánh trả nợ mỗi tháng thực sự rất mệt mỏi”, Minh chia sẻ.Câu chuyện của Minh không phải cá biệt. Các khảo sát hành vi tiêu dùng gần đây cho thấy hơn 60% người trẻ trong độ tuổi 18-30 từng sử dụng ít nhất một hình thức vay tiêu dùng số, phổ biến nhất là thẻ tín dụng và dịch vụ “mua trước, trả sau”.BNPL bùng nổ, mở rộngkhả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho giới trẻ.Sự bùng nổ của các ứng dụng BNPL (mua trước trả sau), ví điện tử và vay tiền online đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho giới trẻ. Song đằng sau những khoản trả góp vài trăm nghìn đồng để thỏa mãn nhu cầu tức thời, chiếc bẫy tín dụng số âm thầm siết chặt, biến tự do tài chính của nhiều bạn trẻ thành gánh nặng nợ nần kéo dài nhiều năm.Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Hoàng Văn Thành, Trưởng Bộ môn Luật Kinh tế, Khoa Luật, Học viện Ngân hàng, nhận định bẫy tín dụng số hình thành từ sự gặp nhau giữa một người vay chưa có nền tảng tài chính vững chắc và một quy trình cấp tín dụng được thiết kế để quyết định vay trở nên quá nhanh, quá nhẹ và ít tạo cảm giác rủi ro.Lỗ hổng đến từ hai phía. Ở phía sinh viên, phổ biến nhất là sự nhầm lẫn giữa hạn mức tín dụng và thu nhập.“Được cấp một hạn mức không đồng nghĩa có thêm tiền, mà chỉ là thêm một nghĩa vụ phải hoàn trả trong tương lai. Nhiều bạn trẻ chỉ nhìn vào số tiền phải trả từng tháng mà không cộng tổng nghĩa vụ của nhiều khoản vay cùng lúc, cũng không tính đầy đủ lãi, phí dịch vụ, phí bảo hiểm, tiền phạt và lãi quá hạn. Trong khi thu nhập của sinh viên vốn chưa ổn định, quyết định vay lại dễ bị chi phối bởi nhu cầu tiêu dùng, tâm lý muốn sở hữu ngay và niềm tin rằng tương lai sẽ có tiền để trả”, ông Thành nói.Về phía nền tảng, đáng lo ngại hơn là những thiết kế có khả năng dẫn dắt quyết định người dùng, nhấn mạnh con số “0%”, “0 đồng trả trước”, “duyệt trong vài phút” hay số tiền trả mỗi kỳ, nhưng làm mờ tổng số tiền phải hoàn trả. Một số nền tảng còn chủ động cấp sẵn hạn mức, liên tục gửi thông báo thúc giục, đặt đồng hồ đếm ngược hoặc làm nổi bật nút “vay ngay”, trong khi điều kiện, phí và hậu quả chậm trả bị giấu sau nhiều lớp màn hình.Ông Thành dẫn chứng, với hình thức BNPL được đặt ngay tại bước thanh toán, người dùng rất dễ nhầm lẫn đây chỉ là một phương thức thanh toán thông thường, thay vì một quyết định tín dụng thực sự với đầy đủ hệ quả pháp lý và tài chính đi kèm.Thoát khỏi vòng xoáy “vay chỗ này, đắp chỗ kia”Theo ông Thành, bảo vệ người trẻ khỏi bẫy tín dụng số không có nghĩa là cấm BNPL hay hạn chế tín dụng số mà là kiểm soát việc cấp tín dụng thiếu trách nhiệm, chi phí bị che mờ, giao diện thúc đẩy vay quá mức cũng như hoạt động thu hồi nợ xâm phạm quyền của người vay.Đại diện Học viện Ngân hàng đề xuất, cơ quan quản lý nên yêu cầu mọi sản phẩm tín dụng số hiển thị ngay trước khi người dùng xác nhận những thông tin cốt lõi, gồm tên và tư cách pháp lý của bên thực sự cấp tín dụng, số tiền thực nhận, tổng số tiền phải hoàn trả, toàn bộ lãi và phí, lịch trả nợ và hậu quả của việc chậm trả. Không nên cho phép một sản phẩm quảng cáo “0%” nếu người vay vẫn phải trả những khoản phí làm tăng đáng kể tổng chi phí.Song song với đó, cần thúc đẩy nguyên tắc cho vay có trách nhiệm. Việc một sinh viên có căn cước công dân, điện thoại thông minh hoặc lịch sử mua sắm không đồng nghĩa với việc người đó có khả năng trả nợ. Bên cấp tín dụng phải đánh giá nguồn thu nhập, nghĩa vụ nợ hiện có và nguy cơ vay đồng thời trên nhiều nền tảng. Những trường hợp liên tục vay lại, gia hạn hoặc vay mới để trả khoản cũ cần được hệ thống cảnh báo sớm.Theo TS Hoàng Văn Thành, bảo vệ người trẻ khỏi bẫy tín dụng số là kiểm soátviệc cấp tín dụng thiếu trách nhiệm.Ngoài ra, cần kiểm soát rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng tín dụng. Người vay phải biết ai là bên cấp tiền, ai quyết định hạn mức, ai thu lãi và phí, ai tiếp nhận khiếu nại và thông tin về khoản vay có được cung cấp cho CIC hay không. Không thể để hình ảnh của ứng dụng, người bán hàng và bên cấp tín dụng bị trộn lẫn đến mức người vay không biết mình đang mắc nợ ai, ông Thành nói.Với các bạn sinh viên, ông Thành khuyến nghị hạn mức tín dụng không phải là thu nhập, còn sự thuận tiện của vài cú chạm trên màn hình không hề làm giảm tính ràng buộc của nghĩa vụ trả nợ. Chỉ nên vay khi đã biết rõ tổng số tiền phải trả, nguồn tiền trả từng kỳ, và phương án xử lý nếu thu nhập bất ngờ bị gián đoạn.Trong trường hợp đã rơi vào cảnh vay ứng dụng này để trả ứng dụng khác, ông Thành cho rằng bước đầu tiên và quan trọng nhất là dừng ngay việc vay mới để bù đắp khoản nợ cũ. Cách làm này không giải quyết được thiếu hụt tài chính, mà chỉ khiến tổng lãi, phí và tiền phạt tiếp tục phình to.Đồng thời, nên chia sẻ với gia đình, nhà trường hoặc người có kiến thức pháp lý, thay vì cố che giấu đến khi khoản nợ vượt khỏi khả năng xử lý. Nếu có dấu hiệu đe dọa, làm nhục, cưỡng ép chuyển tiền, phát tán dữ liệu hoặc liên hệ với người không có nghĩa vụ trả nợ, sinh viên cần lưu chứng cứ, khiếu nại đến đơn vị cho vay và trình báo cơ quan có thẩm quyền.Ởgóc độ giáo dục, ông Thành đề xuất nhà trường không nên dừng lại ở một buổi tuyên truyền chung chung, mà cần hướng dẫn cụ thể cách đọc hợp đồng vay, tính tổng chi phí thực, kiểm tra thông tin CIC, nhận diện ứng dụng có dấu hiệu bất hợp pháp, đồng thời mở kênh tư vấn kín, không kỳ thị, cùng cơ chế hỗ trợ cho những nhu cầu cấp thiết như học phí, tiền trọ hay chi phí y tế.“Tấm khiên phù hợp không phải là ngăn người trẻ tiếp cận công nghệ tài chính mà là bảo đảm họ được cung cấp thông tin đầy đủ, được đánh giá khả năng trả nợ một cách có trách nhiệm, và có cơ chế hỗ trợ trước khi một khó khăn tài chính nhỏ phát triển thành khủng hoảng nợ”, ông nói.