Sửa Luật Đất đai: Cần định lượng tiêu chí 'chỗ ở mới tốt hơn nơi ở cũ'

Hội thảo định hướng hoàn thiện thể chế pháp luật về đất đai

Thiết kế 4 nhóm tiêu chí cốt lõi

Theo Tờ trình của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về Dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu hoàn thành việc xây dựng và ban hành Luật Đất đai sửa đổi trong năm 2026. Kết luận số 18-KL/TW xác định, sửa đổi Luật Đất đai là nhiệm vụ trọng tâm để thực hiện mục tiêu tăng trưởng 'hai con số' trong giai đoạn 2026-2030.

Thực hiện yêu cầu đó, Dự án Luật Đất đai sửa đổi được đề xuất bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 của Quốc hội, theo hướng sửa đổi toàn diện luật hiện hành, nhằm thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn và đáp ứng yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển kinh tế số, chuyển đổi xanh và cải cách thể chế.

Là chuyên gia kinh tế được tham vấn ý kiến về dự án luật đặc biệt quan trọng này, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, TS. Trần Văn cho biết, ông đặc biệt quan tâm đến quy định về thu hồi đất, bồi thường, tái định cư, bởi những bất cập của quy định này luôn là nguyên nhân chủ yếu của các vụ khiếu nại, tố cáo hành chính kéo dài.

'Trong nguyên tắc bồi thường, tái định cư phải đi trước một bước, cần định lượng được yêu cầu khu tái định cư phải ‘có chỗ ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ’ cả về điều kiện sinh hoạt và sinh kế, một nguyên tắc cốt lõi, nhưng thường là định tính trong Luật Đất đai', ông Văn trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư.

Lần sửa đổi này, theo ông Văn, việc lượng hóa 'chỗ ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ' cho người có đất bị thu hồi nên được thực hiện bằng cách chấm điểm các nhóm tiêu chí trong bộ khung chỉ số đánh giá đa chiều trước và sau khi tái định cư.

Cụ thể, trong khung định lượng, cần thiết kế 4 nhóm tiêu chí cốt lõi và đánh giá theo thang điểm (ví dụ 1-10 hoặc 1-100) đối với các nhóm chỉ số sau: hạ tầng kỹ thuật qua đo lường trực tiếp về diện tích và chất lượng nhà ở, diện tích sàn bình quân/người, kết cấu nhà; hạ tầng giao thông, chiều rộng đường trước nhà, khoảng cách kết nối với trục đường chính; tiện ích cơ bản như nước sạch, nguồn điện, hệ thống thoát nước và xử lý rác thải; hạ tầng xã hội và tiếp cận dịch vụ công đo bằng khoảng cách hoặc thời gian đi đến các tiện ích thiết yếu như trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh hoặc siêu thị, khu vui chơi giải trí, công viên công cộng. Về cơ bản, khu tái định cư phải đáp ứng các bán kính phục vụ theo Quy chuẩn Kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng.

Chuyên gia Trần Văn nhấn mạnh, tiêu chí quan trọng nhất mà người dân đặc biệt quan tâm chính là điều kiện kinh tế và sinh kế thể hiện qua chỉ số thu nhập bình quân, hay tổng thu nhập của hộ gia đình sau khi ổn định tại nơi ở mới so với trước khi thu hồi đất; cơ hội việc làm với khả năng thành viên trong độ tuổi lao động có việc làm ổn định và nếu mất đất nông nghiệp, thì tỷ lệ chuyển đổi nghề nghiệp thành công sang công nghiệp/dịch vụ là bao nhiêu. Khoảng cách đến nơi làm việc cũng cần được quan tâm với chỉ tiêu thời gian và chi phí đi lại từ nơi ở mới đến nơi làm việc/sản xuất cũ hoặc mới.

Vấn đề người dân quan tâm nữa, theo ông Văn, là chỉ tiêu gắn kết xã hội và đời sống tinh thần thể hiện qua tỷ lệ vụ việc vi phạm an ninh trật tự tại khu vực, chỉ số ô nhiễm không khí, tiếng ồn (đặc biệt nếu nơi ở cũ là vùng ô nhiễm hoặc sạt lở nguy hiểm) và mạng lưới cộng đồng qua khả năng giữ liên lạc và tương tác với hàng xóm cũ, nếu tái định cư theo dạng cả làng/cộng đồng, hoặc mức độ hòa nhập với cộng đồng mới.

Ông Văn cũng cho rằng, cơ quan quản lý hay nhà đầu tư có thể thực hiện định lượng qua điều tra xã hội học trước khi thu hồi trên cơ sở khảo sát toàn bộ các hộ dân bị ảnh hưởng để lập 'hồ sơ nền' về thu nhập, diện tích nhà, thời gian đi học/đi làm, điều kiện vệ sinh... Chuyển các dữ liệu này thành điểm số quy đổi.

Tiếp theo là đánh giá khu tái định cư dự kiến qua chấm điểm khu tái định cư dựa trên quy hoạch chi tiết và năng lực cung ứng hạ tầng thực tế theo nguyên tắc định lượng, tổng điểm của khu tái định cư phải lớn hơn hoặc bằng tổng điểm của nơi ở cũ, nếu thấp hơn là dự án tái định cư chưa đạt yêu cầu và cần được bổ sung hạ tầng hoặc tăng mức hỗ trợ bằng tiền. Cuối cùng là đánh giá hậu tái định cư sau khoảng 1 - 3 năm cũng bằng khảo sát lại các hộ dân để đo lường mức độ phục hồi sinh kế thực tế.

'Việc định lượng chỉ thực sự có câu trả lời chính xác sau khi người dân đã sinh sống ổn định một thời gian tại nơi ở mới, trong đó trọng số của tiêu chí 'thu nhập/sinh kế' luôn phải đặt cao nhất trong công thức tính tổng điểm. Đây là cách làm văn minh, khoa học, khách quan, công khai, minh bạch để có thể chứng minh thực tế, thuyết phục được người dân', ông Văn nhấn mạnh.

Chuyển từ 'bồi thường tài sản bị thu hồi' sang 'tái thiết cuộc sống'

Chuyển từ tư duy 'bồi thường tài sản bị thu hồi' sang tư duy 'tái thiết cuộc sống cho người dân sau thu hồi đất' là cách tiếp cận được Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, khi chủ trì Hội thảo 'Định hướng hoàn thiện thể chế pháp luật về đất đai, sửa đổi Luật Đất đai hướng đến mục tiêu giải phóng nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới'.

Phó chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan lần này cần được tiếp cận với tư duy thực sự đổi mới, thực sự đột phá. Theo đó, đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là nguồn lực quan trọng để phát triển đất nước. Quyền sử dụng đất là yếu tố đầu vào quan trọng cho đầu tư phát triển kinh tế - xã hội.

Lần sửa đổi này cũng cần tiếp tục làm rõ vai trò của Nhà nước thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu; khơi thông nguồn lực đất đai nhưng không buông lỏng quản lý; thúc đẩy phát triển nhưng không để thất thoát, lãng phí, gia tăng bất bình đẳng hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Chuyển từ tư duy 'Chính phủ quản lý' sang 'Chính phủ kiến tạo phát triển'; việc hoàn thiện thể chế không phải chỉ để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc hiện có, mà còn phải mở đường cho những cái mới, khơi thông nguồn lực cho sự phát triển.

Các ý kiến tại Hội thảo cũng thống nhất cao việc hoàn thiện thể chế pháp luật về đất đai cần hướng tới xây dựng một nền quản trị đất đai hiện đại, đồng bộ, công khai, minh bạch, hiệu quả, xóa bỏ rào cản gia nhập thị trường và giảm thiểu sự can thiệp hành chính về đất đai, xóa bỏ các rào cản hành chính, cơ chế 'xin - cho' trong tiếp cận đất đai. Việc sửa luật cần bảo đảm quản lý thống nhất, vận hành thông suốt trên nền tảng số, dữ liệu số và ứng dụng mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo.