Tầng lớp trung lưu Đông Nam Á đứng trước nguy cơ 'trượt dốc'

Philippines trước sức ép bảo vệ tầng lớp trung lưu

Khi các hộ gia đình trên khắp Đông Nam Á phải đối mặt với giá cả leo thang, chi phí vay mượn gia tăng và việc làm ngày càng thiếu ổn định, các nhà phân tích cho rằng chính phủ cần làm nhiều hơn để bảo vệ tầng lớp trung lưu – lực lượng đóng vai trò quan trọng trong chi tiêu tiêu dùng nhưng lại dễ bị bỏ sót trong các hệ thống an sinh xã hội vốn chủ yếu dành cho các hộ gia đình nghèo hơn.

Vấn đề này đang trở nên rõ nét hơn tại Philippines, nơi Viện Ngân hàng Phát triển châu Á (ADBI) hồi tháng 9 kêu gọi chính phủ triển khai các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu đối với tầng lớp trung lưu nhằm bảo vệ sức mua và tránh tác động tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế.

'Để Philippines phục hồi tăng trưởng kinh tế, cần tập trung vào việc làm thế nào để tăng sức mua của tầng lớp trung lưu và không để tầng lớp trung lưu bị thu hẹp', ông Bambang Brodjonegoro, Giám đốc điều hành ADBI, nói với truyền thông địa phương bên lề một diễn đàn ngày 17/9.

Lạm phát tại Philippines đã tăng lên mức cao nhất trong 4 tháng, đạt 7,2% trong tháng 9, tiếp tục gây thêm áp lực lên tài chính hộ gia đình.

'Philippines là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong khu vực ASEAN do việc đóng cửa eo biển Hormuz, bởi nước này phụ thuộc lớn vào nguồn dầu mỏ nhập khẩu đi qua eo biển này, đồng thời phải đối mặt với tình trạng thâm hụt kép về năng lượng và tài khoản vãng lai', bà Maria Monica Wihardja, nhà kinh tế học và nghiên cứu viên thuộc Chương trình Truyền thông, Công nghệ và Xã hội của Viện ISEAS – Yusof Ishak, cho biết.

Theo bà Wihardja, Philippines phản ánh một vấn đề rộng hơn trong khu vực, khi các chính phủ phải cân bằng giữa những hạn chế về ngân sách và yêu cầu mở rộng hệ thống an sinh xã hội.

'Những cú sốc gần đây đã ảnh hưởng đáng kể đến tầng lớp trung lưu vì đây là nhóm thu nhập phải chi nhiều cho nhiên liệu, vay nợ và làm việc trong những lĩnh vực chịu tác động từ hàng loạt cú sốc bên ngoài. Tuy nhiên, họ lại không được hưởng các chương trình an sinh xã hội như người nghèo và những nhóm dễ bị tổn thương', bà nói.

Vấn đề không chỉ liên quan đến phúc lợi hộ gia đình mà còn tác động đến tăng trưởng kinh tế, bởi tiêu dùng của tầng lớp trung lưu là một nguồn lực quan trọng thúc đẩy nền kinh tế.

'Khi các hộ gia đình thuộc tầng lớp trung lưu buộc phải cắt giảm mạnh chi tiêu, tăng trưởng kinh tế có thể bị ảnh hưởng', ông Jose Ramon Albert, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Nghiên cứu Phát triển Philippines, nhận định.

Ông Albert cho biết Philippines đã triển khai chương trình hỗ trợ xã hội Uplift nhằm giảm bớt tác động của tình trạng giá cả tăng cao, nhưng chương trình này được thiết kế dành cho các hộ gia đình nghèo và thu nhập thấp.

'Chúng tôi không có một chương trình được thiết kế riêng cho tầng lớp trung lưu. Một gia đình trung lưu gặp khó khăn có thể nhận được hỗ trợ, nhưng họ phải chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ và trải qua quá trình đánh giá', ông nói.

Khoảng trống an sinh với tầng lớp trung lưu

Vấn đề này đặc biệt rõ nét tại Indonesia, nơi tầng lớp trung lưu đang ngày càng thu hẹp, theo bà Wihardja.

Một phân tích của Quỹ Carnegie hồi tháng 10 năm ngoái cũng chỉ ra những khoảng trống trong việc bảo vệ nhóm dân cư đang vươn lên tầng lớp trung lưu, trong đó có việc họ bị loại khỏi các chương trình hỗ trợ tiền mặt, học bổng và bảo hiểm y tế được trợ cấp.

Thực tế này đặt ra câu hỏi liệu các chương trình hỗ trợ có thực sự đến được với những hộ gia đình đã vượt qua ngưỡng nghèo nhưng vẫn dễ bị tổn thương trước các cú sốc hay không.

Theo ông Albert, Indonesia và Philippines có chung một điểm yếu khi phần lớn tầng lớp trung lưu của hai nước nằm trong nhóm mới nổi, với mức thu nhập 8-16 USD/ngày và luôn có nguy cơ rơi trở lại nhóm thu nhập thấp. Trong khi đó, tầng lớp trung lưu của Việt Nam có tỷ trọng lớn hơn ở nhóm thu nhập cao hơn trong ngưỡng này.

'Tuy nhiên, chỉ riêng mức thu nhập hoặc mức tiêu dùng không đủ để xác định khả năng chống chịu. Tài sản, nợ, bảo hiểm và sự ổn định của việc làm cũng đóng vai trò quan trọng', ông nói.

'Sự khác biệt nằm ở cơ cấu của những yếu tố dễ bị tổn thương: bao nhiêu phần trăm thu nhập hộ gia đình đến từ công việc phi chính thức hoặc các doanh nghiệp nhỏ, mức độ phụ thuộc vào kiều hối, mức độ chịu tác động của giá thực phẩm và nhiên liệu, cũng như khả năng tiếp cận bảo hiểm và các hình thức bảo vệ khác", vị chuyên gia nhấn mạnh thêm.

Đối với các chính phủ, câu hỏi đặt ra không đơn thuần là có nên tạo ra một nhóm phúc lợi mới dành riêng cho tầng lớp trung lưu hay không, mà là làm thế nào để các hệ thống hiện có phản ứng tốt hơn khi các hộ gia đình bị đẩy vào tình trạng dễ bị tổn thương.

Bà Wihardja cho rằng việc bảo vệ sức mua của tầng lớp trung lưu thông qua các biện pháp có mục tiêu là cần thiết, bởi đây là nguồn cầu tiêu dùng quan trọng đối với hàng hóa và dịch vụ.

Tuy nhiên, hỗ trợ không nhất thiết phải được thực hiện thông qua các khoản trợ cấp trực tiếp.

'Điều này có thể được thực hiện bằng cách bảo đảm chất lượng, khả năng tiếp cận và mức giá hợp lý của cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công, từ giao thông đến giáo dục, được cải thiện, để các hộ gia đình trung lưu không phải lựa chọn những dịch vụ tư nhân đắt đỏ hơn', bà nói.

Việt Nam là một ví dụ cho thấy các biện pháp có phạm vi áp dụng rộng cũng có thể mang lại lợi ích cho các hộ gia đình có thu nhập trung bình.

Chính phủ đã tạm thời duy trì thuế VAT ở mức 8% đối với hầu hết hàng hóa và dịch vụ thay vì 10%. Học phí tại các trường công lập từ bậc mầm non đến trung học phổ thông được miễn trên toàn quốc từ tháng 9/2025. Mức giảm trừ thuế thu nhập cá nhân cũng được nâng lên, giúp giảm bớt gánh nặng cho các gia đình có thu nhập từ tiền lương ổn định.

Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại đối mặt với những điểm dễ tổn thương khác nhau.

'Có những mô hình hoặc nguyên nhân chung ở cấp độ toàn cầu và khu vực dẫn đến tình trạng bất an ngày càng gia tăng của tầng lớp trung lưu, nhưng cũng có những khác biệt đặc thù giữa từng quốc gia', bà Wihardja nói.

Tại Thái Lan, nhiều hộ gia đình trung lưu đang phải gánh những khoản nợ lớn, trong khi Philippines vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn kiều hối từ nước ngoài, bà cho biết.

Cần tăng khả năng chống chịu trước cú sốc

Đối với các chính phủ trong khu vực, tăng cường khả năng chống chịu có nghĩa là mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản và cơ chế bảo vệ trước những rủi ro lớn cho nhiều nhóm dân cư hơn, thay vì chỉ tập trung vào các hộ gia đình thu nhập thấp.

'Khi khủng hoảng xảy ra, chính phủ cần có khả năng nhanh chóng mở rộng hỗ trợ tạm thời cho những người cần giúp đỡ, bao gồm cả các hộ gia đình trung lưu vốn không nghèo trong điều kiện bình thường nhưng bị đẩy đến bờ vực bởi một cú sốc', ông Albert nói.

Theo ông, điều này đòi hỏi ơ chế xác định và quản lý đối tượng thụ hưởng phải có phạm vi bao phủ rộng, các quy định rõ ràng về điều kiện hưởng trợ cấp, những khoản hỗ trợ có thể được mở rộng khi điều kiện kinh tế xấu đi, cùng hệ thống bảo hiểm xã hội mạnh hơn cho y tế, thất nghiệp và tuổi già.

Tuy nhiên, các biện pháp bảo vệ trong ngắn hạn chỉ là một phần của giải pháp.

Bà Wihardja cho rằng các chính phủ cũng cần tập trung vào việc tạo ra những công việc có chất lượng, nâng cấp công nghiệp, phát triển các chuỗi cung ứng liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, bởi thay đổi công nghệ có thể tác động đến cả những công việc vốn được xem là ổn định, bao gồm các công việc văn phòng trong những ngành dịch vụ có giá trị cao.

'Ở cấp độ vĩ mô, các quốc gia có thu nhập trung bình cần có những chính sách hỗ trợ quá trình chuyển đổi cơ cấu sang các ngành và việc làm có giá trị cao hơn, năng suất cao hơn, bao gồm những ngành sử dụng nhiều kỹ năng và tri thức', bà nhấn mạnh thêm.