Thanh tra Chính phủ kiến nghị 'chấm dứt Quỹ bình ổn giá xăng dầu'

Nội dung này được nêu trong kết luận của Thanh tra Chính phủ về chuyên đề diện rộng hoạt động kinh doanh xăng dầu. Đợt thanh tra được thực hiện đối với 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.

Hàng loạt vi phạm bị phát giác

Theo kết luận, có 253/260 doanh nghiệp (chiếm 97%) thực hiện mua bán ngang giữa các thương nhân đầu mối hoặc thương nhân phân phối. Hoạt động này ghi nhận gần 7.760 giao dịch, với sản lượng khoảng 34 tỷ lít, tổng giá trị 573.777 tỷ đồng. Chi phí chiết khấu ở khâu trung gian được xác định khoảng 46.779 tỷ đồng.

Thanh tra Chính phủ nhận định hoạt động mua bán ngang có thể bị lợi dụng để mua bán hóa đơn, trốn thuế, kinh doanh xăng dầu lậu và xăng dầu không rõ nguồn gốc.

Ở nhóm điều kiện kinh doanh, có 58/260 doanh nghiệp (22%) có dấu hiệu vi phạm quy định về hệ thống phân phối, cửa hàng và kho. Trong đó, một thương nhân đầu mối và 38 thương nhân phân phối không có đủ số cửa hàng bán lẻ tối thiểu; hai thương nhân đầu mối và 17 thương nhân phân phối không đáp ứng yêu cầu về tổng đại lý, đại lý hoặc thương nhân nhận quyền bán lẻ.

Đáng chú ý, có 182/260 doanh nghiệp (70%), gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu.

Theo quy định, thương nhân đầu mối phải duy trì dự trữ tối thiểu bằng 20 ngày cung ứng, thương nhân phân phối là 5 ngày cung ứng. Tuy nhiên, việc xác định tồn kho theo số ngày cung ứng chưa có hướng dẫn cụ thể, trong khi chế tài xử lý đối với thương nhân phân phối không bảo đảm mức dự trữ còn thiếu.

Về dấu hiệu găm hàng, có 188/260 doanh nghiệp (72%) có một hoặc nhiều ngày trong tháng 3/2026 ghi nhận tồn kho vượt 150% lượng tồn kho trung bình của ba tháng liền kề trước đó. Cơ quan thanh tra cho biết việc xác định hành vi cần xem xét nguyên nhân tăng tồn kho và các điều kiện thực tế của doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực thuế, có 12 doanh nghiệp thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng. Ngoài ra, 15 doanh nghiệp chưa nộp ngân sách nhà nước khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm tiền thuế bảo vệ môi trường và tiền chậm nộp.

Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, 20 doanh nghiệp đầu mối có dấu hiệu trích lập, chi sử dụng không đúng quy định, với số tiền khoảng 2.209 tỷ đồng. Kết luận cũng nêu trường hợp một doanh nghiệp có dấu hiệu trích lập, chi sử dụng sai kỳ tính với số tiền khoảng 6,63 tỷ đồng.

Thanh tra Chính phủ đã lập biên bản về dấu hiệu vi phạm hành chính nêu trên và một số vi phạm khác để chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.

Phát triển các thương nhân đầu mối có tiềm lực tài chính và tài sản thực chất

Căn cứ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công Thương chủ trì, Bộ Tài chính phối hợp củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vũng, bảo đảm nguồn cung cho nền kinh tế trong mọi tình huống; tập trung phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất, mạng lưới phân phối rộng, chất lượng dịch vụ đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Hạn chế tối đa hoặc chỉ cho phép duy trì số ít thương nhân phân phối ở các địa bàn kinh tế cần thiết; sắp xếp lại khâu phân phối để giảm chỉ phí trung gian, tập trung nguồn lực cho thương nhân đầu mối và mạng lưới đại lý, cửa hàng bán lẻ; cho phép các đại lý, cửa hàng được mua từ nhiều thương nhân đầu mối đảm bảo tính cạnh tranh và đảm bảo nguồn cung có giá phù hợp.

Xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá thị trường quốc tế và các yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.

Đáng chú ý, Thanh tra Chính phủ kiến nghị nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.

Cơ quan thanh tra cũng kiến nghị Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính khẩn trương rà soát, sửa đổi các quy định còn hạn chế, bất cập về việc mua bán giữa các thương nhân, điều kiện kinh doanh xăng dầu (cửa hàng sở hữu, tổng đại lý, đại lý, kho), quy định về găm hàng và dự trữ lưu thông bắt buộc.

Bộ Tài chính được kiến nghị chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương rà soát, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong quy định về chủ thể, sản lượng và nghĩa vụ kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu; rà soát, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong quy định về Quỹ bình ổn giá.