Toàn cảnh nền kinh tế Iran giữa cuộc chiến tranh với Mỹ

Chiến lược chính của Tehran trong cuộc chiến này là gây thiệt hại kinh tế. Các cuộc tấn công của Iran đã nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước láng giềng. Cùng với đó, nước này thiết lập một cuộc phong tỏa tại eo biển Hormuz - tuyến đường mà khoảng 20% lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) được tiêu thu trên toàn thế giới được vận chuyển trước khi chiến tranh xảy ra - dẫn tới cú sốc năng lượng tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, vị thế kinh tế của Iran cũng đang rất bấp bênh - hãng tin CNBC cho biết.

Trước khi xung đột nổ ra, Iran đã chịu áp lực lớn từ các lệnh trừng phạt. Lạm phát đã vượt qua ngưỡng 50% vào năm 2025. Đồng tiền của Iran là rial đã mất 60% giá trị chỉ trong vài tháng sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Mỹ vào tháng 7 năm ngoái.

Lạm phát giá thực phẩm tăng vọt lên 64% vào tháng 10 năm ngoái và đã tăng lên 105% vào tháng 2 năm nay, với giá bánh mì và ngũ cốc tăng 140%, và dầu mỡ tăng 219% trong vòng một năm tính đến tháng 3/2026.

Tháng trước, các ngân hàng Iran đã bắt đầu phát hành tờ tiền 10 triệu rial - đồng tiền có mệnh giá lớn nhất trong lịch sử của nước này - khi chính quyền tìm cách kiềm chế lạm phát và đáp ứng nhu cầu tiền mặt.

Trong báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới (WEO) cập nhật gần đây, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính rằng nền kinh tế Iran sẽ suy giảm 6,1% trong năm 2026, với lạm phát lên tới 68,9%. Đồng rial đã giảm xuống mức khoảng 1,32 triệu rial đổi 1 USD.

Có nhiều khó khăn trong việc phân tích tình hình kinh tế của Iran trong bối cảnh chiến tranh hiện nay. Quốc gia này đã dừng công bố dữ liệu tổng sản phẩm trong nước (GDP) kể từ năm 2024, và tình trạng gián đoạn mạng internet trên phạm vi rộng đã khiến các số liệu thống kê của Iran trở nên khó tiếp cận từ bên ngoài.

Việc Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz đã cắt đứt hầu hết hoạt động thương mại quốc tế của Iran, bao gồm cả xuất khẩu dầu. Hơn 90% thương mại hàng năm của Iran đi qua eo biển này.

Căng thẳng gia tăng trong bối cảnh eo Hormuz đóng cửa có thể khiến kim ngạch xuất khẩu của Iran giảm tới 70% trong năm nay - theo ông Jason Tuvey, Phó giám đốc phụ trách kinh tế thị trường mới nổi tại công ty nghiên cứu Oxford Economics.

Ngoài ra, cuộc chiến cũng đã gây ra sự sụt giảm trong nhu cầu nội địa và nhập khẩu - ông Tuvey nhận định và cho biết thêm rằng dữ liệu chính thức là rất ít ỏi, nhưng số liệu thương mại từ các đối tác thương mại cho thấy xuất khẩu sang thị trường Iran đã giảm mạnh.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng đã đe dọa áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với các ngân hàng Trung Quốc hỗ trợ các giao dịch liên quan đến Iran. Áp lực kết hợp của cuộc phong tỏa ở Hormuz và mối đe dọa trừng phạt đối với các ngân hàng Trung Quốc hỗ trợ thương mại dầu mỏ của Iran có thể đang gây ra một cú sốc đối với nền kinh tế Iran ở mức độ nghiêm trọng hơn so với nhiều người dự báo - theo ông Robin Brooks, một thành viên cao cấp tại viện nghiên cứu Brookings Institution có trụ sở tại Washington.

Những biện pháp này của Mỹ 'đóng cửa một trong những nguồn sống chính của Tehran và có thể sớm đẩy cán cân thanh toán của Iran trạng thái khó khăn cao độ. Tác động của cuộc phong tỏa này… có thể sẽ đưa Tehran trở lại bàn đàm phán', ông Brooks nói.

Iran coi eo biển Hormuz là chìa khóa cho sự phục hồi kinh tế của nước này, và bất kỳ ai hy vọng rằng Iran sẽ từ bỏ kiểm soát eo biển để đi đến một thỏa thuận hòa bình sẽ phải thất vọng - theo bà Jasmine El-Gamal, người sáng lập và CEO của công ty Avarice Strategies. Bà cho rằng Tehran muốn nắm chắc quyền kiểm soát Hormuz vì biết rằng 'đó là chìa khóa, là cánh cửa dẫn đến sự phục hồi kinh tế của Iran'.

Tuy nhiên, ông Amir Handjani, thành viên Hội đồng Quản trị của Viện Quincy về Trách nhiệm Quốc tế, cho rằng dù lạm phát nghiêm trọng và tăng trưởng kinh tế suy giảm, Iran có thể sẽ không rơi vào tình trạng sụp đổ kinh tế hoàn toàn. Ông nhận định Iran đã quen với việc ứng phó với các lệnh trừng phạt quốc tế trong gần 5 thập kỷ qua và đã có một hệ thống giao dịch năng lượng vượt qua các lệnh trừng phạt của Mỹ.

"Miễn là có một thỏa thuận hòa bình được đạt được với Mỹ để dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và mở khóa nền kinh tế Iran khỏi tình trạng bị kìm kẹp trong bốn thập kỷ qua, nền kinh tế này có thể phục hồi nhanh hơn nhiều người mong đợi', ông Handjani nói với CNBC.

Các quan chức kinh tế cấp cao của Iran gần đây đã cảnh báo với Tổng thống Masoud Pezeshkian rằng có thể sẽ mất hơn một thập kỷ để tái thiết nền kinh tế bị tàn phá bởi chiến tranh - theo truyền thông Iran dẫn các nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận nội bộ. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran, ông Abdolnaser Hemmati, cũng được cho là đã thúc giục Tổng thống Pezeshkian thực hiện các biện pháp khẩn cấp để ổn định nền kinh tế, bao gồm khôi phục hoàn toàn truy cập internet và theo đuổi một thỏa thuận hòa bình với Mỹ.

Một vấn đề lớn được đặt ra là liệu Tehran có thể nhanh chóng khắc phục được các thiệt hại về cơ sở hạ tầng năng lượng và công nghiệp - vốn là nền tảng cho doanh thu xuất khẩu và việc làm của phần lớn dân số, theo các nhà phân tích. Các cuộc tấn công dữ dội của Mỹ và Israel đã tàn phá cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran nhằm gây áp lực kinh tế đối với nước này.

"Các cuộc tấn công vào các nhà máy lọc dầu, nhà máy điện và các cơ sở liên quan chính là vết thương kinh tế nghiêm trọng nhất từ cuộc xung đột này', ông Handjani nói.

Iran đã phải đối mặt với thâm hụt ngân sách trước khi chiến tranh xảy ra, và đã chịu thiệt hại ước tính từ 200-270 tỷ USD về cơ sở hạ tầng từ cuộc chiến này - theo ước tính của Seth Krummrich, Phó chủ tịch tại công ty tư vấn an ninh Global Guardian.

-An Huy

]]>