TP. Hồ Chí Minh: Xây dựng cơ chế đột phá cho Khu thương mại tự do và Logistics

Việc xây dựng Nghị quyết về FTZ và ILZ tại TP. Hồ Chí Minh được kỳ vọng tạo thêm động lực cho thương mại, logistics và thu hút đầu tư. Tuy nhiên, cộng đồng doanh nghiệp cho rằng cơ chế mới phải thực sự khác biệt, linh hoạt và có khả năng triển khai nhanh, nếu không FTZ khó tạo ra giá trị mới...

Ngày 7/9/2026, Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh tổ chức hội nghị lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị quyết của HĐND thành phố về Khu thương mại tự do (FTZ) và Khu logistics tích hợp (ILZ) nhằm triển khai Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.

FTZ PHẢI THỰC SỰ KHÁC BIỆT VỀ CƠ CHẾ

Phát biểu dẫn đề Hội thảo, ông Bùi Tá Hoàng Vũ, Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh, cho biết việc xây dựng Nghị quyết tập trung vào ba mục tiêu: bảo đảm thống nhất pháp luật; lắng nghe doanh nghiệp về chính sách ưu đãi, thủ tục và những điểm nghẽn; đồng thời bảo đảm tính khả thi, phù hợp nhu cầu thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Dự thảo gồm 5 chương, 15 điều, quy định về thành lập, điều chỉnh ranh giới, quản lý nhà nước, chính sách ưu đãi về đầu tư, thuế, hải quan, đất đai, lao động chất lượng cao và các quy định chuyển tiếp.

Đóng góp ý kiến tại hội thảo, ông Phạm Tấn Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cho rằng các khu chế xuất hiện nay đã có những chính sách tương đối tương đồng. Nếu FTZ không tạo ra mục tiêu và chính sách mới, doanh nghiệp có thể chỉ dịch chuyển từ khu chế xuất sang FTZ khi các chính sách hiện hữu hết hiệu lực.

"FTZ chỉ có ý nghĩa khi đi kèm những chính sách mới, cách tiếp cận cởi mở và có thể áp dụng cơ chế sandbox (Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát) cho những mô hình chưa có tiền lệ. Nếu chỉ áp dụng các quy định hiện hành thì khó tạo động lực phát triển", ông Đạt nhận định.

Từ góc độ cảng biển và logistics, xuất phát từ thực tiễn khai thác cảng biển và nhu cầu phát triển bền vững của cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, ông Trương Tấn Lộc, Phó Chủ tịch Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP.Hồ Chí Minh, Chủ tịch cảng Quốc tế Tân Cảng - Cái Mép (TCIT), đề xuất thiết kế FTZ theo mô hình mở, liên thông và bao trùm toàn cụm cảng Cái Mép - Thị Vải.

Trong đó, có thể xem xét TCIT là một đầu mối thí điểm đủ điều kiện. Theo mô hình này, các cảng, ICD (cảng cạn), depot (Điểm tập kết, lưu trữ và bảo dưỡng container) nằm ngoài ranh giới vật lý của FTZ nhưng đáp ứng các tiêu chí về năng lực khai thác, kết nối chuỗi cung ứng, số hóa và tuân thủ hải quan vẫn có thể được kết nối về mặt thể chế và hưởng cơ chế tương đương.

Để bảo đảm tiến độ, TP. Hồ Chí Minh có thể triển khai song song hai nhóm thí điểm: tại các khu vực đã hình thành như cảng, ICD, kho bãi hiện hữu và tại các khu vực quy hoạch mới như FTZ Cái Mép Hạ, các trung tâm logistics mới. Trên cơ sở kết quả thí điểm, thành phố tổng kết, điều chỉnh và từng bước mở rộng cơ chế, thay vì chờ hoàn thiện toàn bộ quy hoạch.

Ông Lộc đề nghị giao một cơ quan đầu mối, chẳng hạn Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp Thành phố, điều phối và tổng hợp kết quả, tránh chồng chéo giữa các nhóm thí điểm. Cách tiếp cận này phù hợp xu thế phát triển của các trung tâm hàng hải quốc tế như Singapore, đồng thời giúp TP. Hồ Chí Minh tận dụng tối đa hạ tầng hiện hữu mà không phụ thuộc hoàn toàn vào việc điều chỉnh ranh giới hành chính.

Việc mở rộng ranh giới vật lý bao gồm toàn bộ các cảng hiện hữu có thể phát sinh khó khăn về quy hoạch, đất đai và quản lý hải quan. Vì vậy, trong giai đoạn trước mắt, phương án cảng nằm ngoài ranh giới nhưng được kết nối thể chế và số hóa với FTZ sẽ thực tế hơn.

Trong giai đoạn thí điểm, có thể lựa chọn một cảng hoặc nhóm cảng hiện hữu, như TCIT làm đầu mối cảng liên kết trên cơ sở đáp ứng các tiêu chí về năng lực khai thác, hệ thống số hóa, mạng lưới hậu phương và mức độ tuân thủ hải quan. Việc điều chỉnh ranh giới vật lý chỉ nên được xem xét sau khi đánh giá tác động về quy hoạch, đất đai, hải quan và môi trường.

Ông Lộc đặc biệt lưu ý yêu cầu liên thông dữ liệu và thủ tục giữa FTZ và các cảng liên kết. Nếu cơ chế quản lý, dữ liệu và thủ tục khác nhau, hàng hóa luân chuyển giữa các nút trong cùng một chuỗi cung ứng có thể phát sinh thêm thời gian, chi phí và chứng từ.

"Hiện hàng hóa luân chuyển từ TCIT vào các bến nội khu FTZ phải thực hiện thủ tục OLA (Tờ khai vận chuyển độc lập), niêm phong kẹp seal (kẹp chì) và khai báo lại, khiến thời gian xử lý tăng thêm ít nhất 4-6 giờ so với hàng luân chuyển nội khu. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của cụm cảng Cái Mép so với Singapore", ông Lộc nêu thực tế.

Bên cạnh đó, ông Lộc đề nghị nghiên cứu cơ chế hỗ trợ lãi suất theo thời hạn và quy mô phù hợp với từng nhóm dự án. Với các dự án hạ tầng logistics dùng chung, có tính chiến lược vùng và thời gian thu hồi vốn dài, có thể xem xét thời hạn hỗ trợ dài hơn thông thường hoặc gia hạn nếu đáp ứng các KPI về tiến độ, sản lượng thông qua, mức giảm chi phí logistics, số hóa và giảm phát thải, đồng thời bảo đảm giới hạn ngân sách được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Một nguyên tắc khác được ông Lộc đề xuất là bảo đảm cạnh tranh bình đẳng. Cơ chế kết nối và ưu đãi cần dựa trên tiêu chí, điều kiện và mức độ tuân thủ, không gắn độc quyền với một doanh nghiệp hay bến cảng cụ thể. Mọi cảng, ICD, depot và doanh nghiệp logistics đáp ứng điều kiện đều có thể tham gia.

Đồng thời, TP. Hồ Chí Minh nên nghiên cứu cơ chế điều phối, chia sẻ dữ liệu về công suất, sản lượng, lịch tàu và năng lực hậu phương trên toàn cụm Cái Mép - Thị Vải, hướng tới hình thành Hệ thống cộng đồng cảng (Port Community System - PCS) theo chuẩn quốc tế. Đây sẽ là cơ sở hạn chế đầu tư phân tán, nâng hiệu quả sử dụng cầu bến và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh giữa các nhà khai thác.

Ông Võ Thanh Phong, Phó Trưởng Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp TP. Hồ Chí Minh, đặt vấn đề: nếu FTZ không có tính chất phi thuế quan thì 'không nên gọi là tự do'. FTZ cần được tổ chức theo hướng số hóa, minh bạch, kết nối với hải quan, cho phép doanh nghiệp thực hiện thủ tục và tiếp cận thông tin thuận tiện, đồng thời yếu tố 'xanh' phải trở thành yêu cầu bắt buộc.

TP. HỒ CHÍ MINH CẦN MỘT MÔ HÌNH ĐỦ LINH HOẠT ĐỂ VẬN HÀNH TRONG THỰC TẾ

Trao đổi với đề xuất của đại diện Tân Cảng về việc đưa Cái Mép - Thị Vải trở thành khu thương mại tự do đầu tiên, ông Vũ cho rằng TP. Hồ Chí Minh có thể kế thừa nhiều kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm từ khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, đồng thời rút kinh nghiệm từ những mô hình đã triển khai ở nơi khác. 

Về phạm vi hoạt động của FTZ, ông Vũ dẫn Điều 18 của Luật Phát triển đô thị  và cho biết vấn đề cảng mở sẽ tiếp tục được thành phố nghiên cứu, tham mưu chính sách. Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh được giao nghiên cứu việc hình thành và vai trò của các cảng mở. Thành phố sẽ bắt đầu bằng một phạm vi cụ thể, đánh giá tác động trong quá trình vận hành và có thể mở rộng khi hiệu quả đạt khoảng 60-70%.

Đáng chú ý, phạm vi FTZ không nhất thiết phải là một khu vực địa lý liền mạch. Theo ông Vũ, các khu vực không liền nhau vẫn có thể được kết nối nếu bảo đảm điều kiện về giao thông, nguồn nhân lực và môi trường làm việc. Cách tiếp cận này mở ra khả năng tổ chức FTZ theo mạng lưới thay vì chỉ dựa trên một ranh giới địa lý cố định.

Tuy nhiên, ông Vũ cũng lưu ý không thể mặc nhiên đưa toàn bộ những khu vực hiện hữu vào FTZ. Nếu mục tiêu là thu hút đầu tư mới, việc đưa ngay các khu vực đã có sẵn vào cơ chế mới có thể làm giảm ý nghĩa của chính sách. Thành phố sẽ tiếp tục lắng nghe trong quá trình vận hành để xây dựng cơ chế vừa thu hút đầu tư, vừa tạo liên kết giữa các khu vực.

Từ phía hải quan, trước các ý kiến yêu cầu về một mô hình thủ tục thông quan tập trung, bà Lê Thị Thùy Dung, Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ Hải quan, Chi cục Hải quan khu vực 2, cho biết cơ quan hải quan đang xây dựng các quy định về kiểm tra, giám sát hàng hóa, kho bãi, cảng và các khu vực liên quan theo cơ chế mới. Mô hình này có thể cần nhiều nghị định hướng dẫn và được kỳ vọng ban hành kịp thời.

Ý kiến thêm về lĩnh vực hải quan, ông Vũ khẳng định việc triển khai luật sẽ không để 'mắc kẹt' ở khâu thủ tục. Chính phủ đã giao Bộ Tài chính và cơ quan hải quan xây dựng chính sách, quy định hướng dẫn.

"Cơ chế thu - chi cần được nhìn tổng thể. Miễn cái này thì chúng ta thu cái khác, thay vì chỉ tập trung vào một ưu đãi riêng lẻ. Các khu logistics tích hợp nằm trong hay ngoài FTZ đều có ý nghĩa đối với mục tiêu phát triển logistics của thành phố', ông Vũ khẳng định; đồng thời nhấn mạnh logistics không chỉ là câu chuyện của riêng TP. Hồ Chí Minh mà liên quan trực tiếp tới năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam vẫn thiếu hạ tầng logistics, trong khi chi phí logistics cần được cải thiện để nâng sức cạnh tranh của hàng hóa và doanh nghiệp. Luật mới tạo ra cơ chế cởi mở hơn cho phát triển hạ tầng logistics gắn với cảng biển, cảng trung chuyển và các khu vực khác.

Từ góc độ chính sách, ông Vũ cho biết HĐND TP. Hồ Chí Minh có thể xây dựng chính sách theo Luật Đất đai đối với những khu vực có chức năng chuyên biệt, trong đó có khu logistics tích hợp. Đồng thời đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện cơ sở pháp lý và tháo gỡ các vướng mắc liên quan đất đai cho các doanh nghiệp trong FTZ.