Từ 'bồi thường tài sản' sang 'tái thiết cuộc sống': Bước chuyển đột phá trong thu hồi đất

Từ 'bồi thường tài sản' sang 'tái thiết cuộc sống': Bước chuyển đột phá trong thu hồi đấtÁi Sa-01/09/2026 12:30 (GMT+7)(VNF) - Định hướng chuyển từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân được kỳ vọng tạo bước chuyển căn bản trong chính sách đất đai. Tuy nhiên, bài toán không chỉ dừng ở việc người dân được bồi thường bao nhiêu hay bố trí tái định cư ở đâu, mà phải bảo đảm nơi ở, việc làm, thu nhập. Muốn vậy, mỗi dự án cần có kế hoạch tái thiết cụ thể ngay từ khi lập phương án thu hồi đất, thay vì chỉ xử lý phần “mất gì, đền nấy”.Không chỉ trả tiền cho phần đất bị thu hồiNghị quyết 21 – NQ/TW 2026 về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan đang đặt ra một cách tiếp cận mới trong công tác thu hồi đất. Cụ thể, điểm 3, mục I, định hướng chuyển mạnh từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân khi nhà nước thu hồi đất, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.Cùng với đó, điểm 2.3, mục III yêu cầu việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải bảo đảm hài hòa lợi ích, ổn định đời sống người dân và hạn chế khiếu kiện. Điều này cho thấy trọng tâm của chính sách không chỉ nằm ở việc bù đắp giá trị tài sản bị thu hồi, mà còn ở cách người dân được bảo đảm cuộc sống sau khi di dời.Chia sẻ với Đầu tư Tài chính – VietnamFinance về định hướng trên, ông Nguyễn Quốc Khánh, ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội bất động sản Việt Nam, đánh giá đây là một chủ trương nhân văn và mang tính đồng bộ cao. Thay vì áp dụng tư duy cơ học cũ, chỉ tập trung bồi thường giá trị tài sản vật chất hoặc cấp một mảnh đất tái định cư đơn thuần mà chưa quan tâm toàn diện đến những xáo trộn sau khi di dời, định hướng mới đã đặt người dân vào vị trí trung tâm.“Chủ trương này trực tiếp giải quyết bài toán gốc rễ về sinh kế và an ninh. Tuy nhiên, quá trình thực thi đòi hỏi các cấp chính quyền phải thiết lập được các giải pháp mang tính căn cơ, đồng bộ. Mục tiêu là đảm bảo người dân khi bàn giao mặt bằng và di chuyển chỗ ở sẽ không bị rơi vào tình trạng thiệt thòi hay yếu thế hơn trước đây”, ông nhấn mạnh.Cùng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng Trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) cho rằng Nghị quyết 21 đã đặt ra một định hướng có ý nghĩa rất sâu sắc. Đó không chỉ là sự thay đổi về cách tiếp cận chính sách, mà còn là một bước chuyển quan trọng về tư duy phát triển.“Đất đai không đơn thuần là một tài sản có thể quy đổi thành tiền. Với nhiều gia đình, đó còn là nơi ở, tư liệu sản xuất, nguồn thu nhập, tài sản tích lũy và nền tảng để duy trì cuộc sống qua nhiều thế hệ. Vì vậy, một chính sách tốt không nên chỉ dừng ở câu hỏi ‘bồi thường bao nhiêu’, mà cần trả lời câu hỏi lớn hơn: ‘Sau khi thu hồi đất, người dân sẽ sống như thế nào, làm gì và có thể xây dựng cuộc sống mới ra sao”, ông Huy nhấn mạnh.Theo vị chuyên gia, việc bồi thường khi giải phóng mặt bằng không chỉ bù đắp cái đã mất, mà phải tạo lập tương lai mới: tái thiết cuộc sống. Điều này, theo ông Huy, cần được hiểu theo nghĩa toàn diện. Ngoài bồi thường về đất và tài sản, chính sách phải quan tâm đồng thời đến nơi ở, điều kiện sống, sinh kế, việc làm, hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.Tái định cư vì thế không nên chỉ được hiểu là đưa người dân từ địa điểm cũ sang một địa điểm mới. Mục tiêu cao hơn phải là hình thành một môi trường sống mới ổn định, thuận tiện và có khả năng phát triển lâu dài. “Một khu tái định cư tốt cần có giao thông, trường học, y tế, thương mại, không gian sinh hoạt cộng đồng và các dịch vụ thiết yếu. Quan trọng hơn, người dân phải có khả năng tiếp tục tạo ra thu nhập và duy trì các mối liên kết kinh tế - xã hội vốn có. Tôi cho rằng có thể xem đây là nguyên tắc: chất lượng cuộc sống sau thu hồi đất phải được bảo đảm ít nhất tương đương và hướng tới tốt hơn trước khi thu hồi. Sinh kế phải trở thành một cấu phần của chính sách đất đai”, ông Huy phân tích.Kế hoạch cần được lập ra ngay từ giai đoạn đầuĐể chủ trương không chỉ dừng ở định hướng, ông Nguyễn Quang Huy cho rằng cần thay đổi ngay từ phương pháp lập phương án thu hồi đất, bồi thường và tái định cư. Thay vì chủ yếu tập trung xác định mức bồi thường, mỗi dự án cần có một kế hoạch tái thiết cuộc sống với những tiêu chí có thể kiểm chứng: người dân sẽ chuyển đến đâu, khi nào có nơi ở mới, hạ tầng đã hoàn thiện chưa, sinh kế mới là gì, việc làm được bảo đảm ra sao và cơ quan nào chịu trách nhiệm thực hiện.“Chính quyền địa phương cần giữ vai trò kiến tạo, điều phối và giám sát; doanh nghiệp cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định và phối hợp có trách nhiệm trong quá trình triển khai. Đặc biệt, thông tin về quy hoạch, phương án bồi thường, tái định cư và tiến độ thực hiện cần được công khai, minh bạch; đối thoại với người dân cần được tiến hành từ sớm”, ông Huy chia sẻ.Theo vị chuyên gia, khi người dân được biết, được giải thích và nhìn thấy một phương án tương lai có tính khả thi, đồng thuận xã hội sẽ được củng cố, qua đó giảm chi phí thời gian và rủi ro cho cả nhà nước, người dân và doanh nghiệp.Bên cạnh đó, cần tránh cách hiểu “tái thiết cuộc sống” đơn giản là tăng mức bồi thường. Điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế để giá trị gia tăng từ quá trình phát triển đất đai được phân bổ hợp lý, đồng thời người dân có điều kiện tham gia và hưởng lợi từ không gian kinh tế mới. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đối với thị trường bất động sản và nền kinh tế.Về dài hạn, hiệu quả chính sách không nên chỉ đo bằng số hộ đã nhận tiền hay số dự án đã hoàn thành giải phóng mặt bằng. Những thước đo quan trọng hơn phải là: người dân có nơi ở tốt hơn không, thu nhập có được duy trì hoặc cải thiện không, người lao động có việc làm mới không và cộng đồng sau tái định cư có phát triển bền vững không.Nếu thực hiện được tinh thần đó, “tái thiết cuộc sống” sẽ không chỉ là một bước tiến trong chính sách đất đai, mà còn thể hiện một tư duy phát triển nhân văn và hiện đại: Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp phát triển có trách nhiệm, người dân được bảo đảm lợi ích chính đáng và xã hội cùng hưởng thành quả từ việc sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai.“Đó cũng là nền tảng để xây dựng một thị trường bất động sản minh bạch hơn, một môi trường đầu tư ổn định hơn và quan trọng nhất là một quá trình phát triển mà mỗi bước chuyển đổi đất đai đều hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và mở rộng cơ hội phát triển cho người dân”, ông Huy chia sẻ với VietnamFinance.Theo ông Nguyễn Quốc Khánh, để tinh thần “tái thiết cuộc sống” thực sự đi vào đời sống, quy trình lập phương án thu hồi, bồi thường cần được dịch chuyển mạnh mẽ sang đồng kiến tạo. “Cần công khai minh bạch, toàn bộ chương trình ngay từ đầu. Đồng thời, tổ chức các buổi đối thoại thực chất để lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của người dân. Mọi vướng mắc, khiếu nại phải được giải quyết thấu đáo, thấu tình đạt lý trước khi triển khai”, ông nói.