Từ đĩa ăn sạch đến kiến tạo đô thị xanh

Lãng phí thực phẩm đang trở thành một thách thức lớn của thế giới hiện đại. Mỗi năm thế giới lãng phí khoảng 1/3 lượng thực phẩm được sản xuất, tương đương hơn 1,3 tỉ tấn. Trong khi đó, hàng trăm triệu người vẫn đang phải đối mặt với tình trạng thiếu dinh dưỡng…

Theo các đợt kiểm toán rác thải cabin do Hiệp hội Vận tải hàng không quốc tế (IATA) thực hiện, ngành hàng không toàn cầu tạo ra khoảng 3,6 triệu tấn rác thải cabin mỗi năm. Trong đó, thực phẩm và đồ uống chiếm tới 65% tổng trọng lượng.

Đáng chú ý, có khoảng 18% lượng rác thải là các suất ăn hoàn toàn còn nguyên vẹn nhưng bị bỏ lại do hành khách không có nhu cầu sử dụng. Thiệt hại kinh tế từ việc lãng phí thực phẩm ảnh hưởng trực tiếp tới toàn ngành. Nhằm giải quyết bài toán lãng phí thực phẩm vốn tiêu tốn chi phí vận hành khổng lồ, một số hãng bay trên thế giới đã thử nghiệm nhiều giải pháp khác nhau.

Điển hình, Japan Airlines là hãng tiên phong với chương trình cho phép hành khách lựa chọn chủ động từ chối suất ăn trước 25 giờ. Trong khi đó, China Southern Airlines có chính sách hỗ trợ khách hủy suất ăn trước giờ bay 2 tiếng. Cathay Pacific, Emirates, ANA thì chuyển đổi từ lựa chọn "bỏ suất" sang "mời chọn trước" món yêu thích qua ứng dụng trước chuyến bay… Cách làm này vừa nâng cao trải nghiệm cá nhân hóa, vừa giúp hãng hàng không có dữ liệu chính xác để chuẩn bị vừa đủ lượng suất ăn.

Lãng phí thực phẩm là vấn đề cực kỳ phổ biến tại các nước phát triển. Tại Mỹ, một gia đình 4 người lãng phí khoảng 56 USD mỗi tuần. Trên toàn cầu, hơn một tỷ tấn thực phẩm bị lãng phí mỗi năm, chiếm khoảng 10% tổng lượng khí thải nhà kính gây nóng lên toàn cầu. Thế nhưng, Hàn Quốc đã cho thấy hướng đi mới khi tái chế gần 97% rác thực phẩm thành năng lượng và phân bón nhờ hệ thống phân loại nghiêm ngặt và công nghệ thông minh.

Với mỗi giao dịch quẹt thẻ RFID diễn ra chưa đầy một phút, sau 30 năm, tỷ lệ tái chế rác thực phẩm của Hàn Quốc đã tăng từ 2,6% năm 1996 lên gần 97% vào năm 2023. Tính đến hết năm 2025, Hàn Quốc đã đưa vào vận hành gần 152.000 thùng rác thông minh trang bị máy quét RFID trên toàn quốc, phục vụ hơn 8,61 triệu hộ gia đình.

Điển hình, Trung tâm Năng lượng Sinh học Daejeon ở miền trung Hàn Quốc tái chế 70 – 75% lượng rác đầu vào thành năng lượng, tạo ra nguồn điện đủ cung ứng cho khoảng 6.000 hộ gia đình. Hiện Hàn Quốc có hơn 340 cơ sở xử lý và tái tạo năng lượng tương tự. Năm 2024, chính phủ Hàn Quốc đặt mục tiêu việc tận dụng nguồn năng lượng tái tạo này sẽ giúp cắt giảm khoảng 170 triệu USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Tương tự tại Singapore, trí tuệ nhân tạo đang được ứng dụng để giải quyết một vấn đề rất thiết thực: giảm lãng phí thực phẩm trong chuỗi cung ứng. Các nhà nghiên cứu đã phát triển mô hình AI có khả năng dự đoán sự phát triển của vi khuẩn trong thực phẩm, từ đó hỗ trợ siêu thị và nhà phân phối xác định chính xác hơn hạn sử dụng cũng như điều kiện bảo quản.

Công nghệ này không chỉ giúp hạn chế thất thoát thực phẩm còn sử dụng được mà còn tối ưu hóa tồn kho, tiết kiệm năng lượng và nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm. Các kết quả thử nghiệm cho thấy dữ liệu dự báo từ hệ thống AI có độ tương đồng cao với các số liệu đo lường thực tế trong phòng thí nghiệm, mở ra khả năng ứng dụng vào hoạt động giám sát chất lượng thực phẩm trong môi trường kinh doanh thực tế.

Tại Châu Âu, Pháp trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới thông qua một đạo luật vào năm 2016, yêu cầu các siêu thị phải quyên góp thực phẩm dư thừa cho các tổ chức từ thiện và ngân hàng thực phẩm, nếu không sẽ phải đối mặt với mức phạt hơn 3.700 Euro. Luật này, được biết đến với tên gọi là 'Luật chống lãng phí', đã thành công trong việc giảm lượng rác thải thực phẩm do các siêu thị tạo ra và giúp nuôi sống hàng nghìn người dễ bị tổn thương. 

Luật chống lãng phí của Pháp đã truyền cảm hứng cho nhiều công ty khởi nghiệp và ứng dụng giảm lãng phí thực phẩm, điển hình nhất là ứng dụng 'Too Good To Go'. Ứng dụng kết nối người tiêu dùng với các nhà hàng, quán cà phê và siêu thị địa phương có thực phẩm dư thừa. Khách hàng được mua thực phẩm này với giá ưu đãi, do đó giảm lãng phí thực phẩm và cung cấp lựa chọn bữa ăn tiết kiệm chi phí cho người tiêu dùng.

Ngay sau Pháp, Italia đã thông qua Luật chống lãng phí thực phẩm, khuyến khích nông dân, công ty chế biến thực phẩm và thương nhân tặng thực phẩm dư thừa thay vì vứt bỏ, tuy nhiên phải bảo đảm tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm. Tại Tây Ban Nha, tất cả công ty liên quan đến sản xuất và cung cấp thực phẩm phải có kế hoạch giảm chất thải thực phẩm, nếu không có thể bị phạt tới 60.000 Euro...

Theo báo cáo chỉ số lãng phí thực phẩm năm 2024 của chương trình Môi trường Liên hợp quốc, khoảng 1,05 tỉ tấn thực phẩm đã bị lãng phí trong năm 2022 tại các hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ. Tại Việt Nam, chất thải thực phẩm và chất thải hữu cơ hiện chiếm từ 50 - 70% tổng lượng rác thải sinh hoạt. Nếu không được phân loại, thu gom và xử lý phù hợp, đây sẽ là gánh nặng lớn cho hạ tầng đô thị và đe dọa trực tiếp đến môi trường sống.

Tại lễ phát động quốc gia hưởng ứng chiến dịch 'Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026' vừa qua, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết năm 2026, chiến dịch tập trung vào thách thức toàn cầu bắt nguồn từ chính sinh hoạt hàng ngày: "Lãng phí thực phẩm và quản lý chất thải thực phẩm".

Đặc biệt, chủ đề năm nay đặt ra một cách tiếp cận toàn diện hơn: một chiếc đĩa ăn sạch là khởi đầu cho một chuỗi tuần hoàn tài nguyên. Để chủ đề "Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch" thực sự đi vào cuộc sống, Thứ trưởng Lê Trọng Yên đề nghị các cấp, các ngành, địa phương, doanh nghiệp và toàn thể nhân dân giảm lãng phí thực phẩm trong sinh hoạt, thúc đẩy sản xuất, mua sắm và tiêu dùng có trách nhiệm.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam, cho rằng để tạo ra sự chuyển đổi thực chất, cần bắt đầu từ chính mỗi gia đình. 'Mỗi người trong chúng ta đều có thể tạo nên sự khác biệt thông qua những lựa chọn hàng ngày như lên kế hoạch cho các bữa ăn, chỉ mua những gì thực sự cần và sáng tạo hơn trong việc tận dụng thực phẩm còn dư," bà Pauline Tamesis nhấn mạnh.