Tư duy định phí - 'la bàn' cho quyết định tài chính trước những rủi ro dài hạn

Đến năm 2036, gần 20% dân số Việt Nam dự kiến trên 60 tuổi. Già hóa dân số, chi phí y tế, lạm phát và biến động khó dự báo đang buộc các quyết định tài chính phải nhìn xa hơn dữ liệu hiện tại, với trọng tâm là đánh giá rủi ro và xây dựng các kịch bản dài hạn...

Già hóa dân số, chi phí y tế, lạm phát và những biến động khó dự báo đang đặt các quyết định tài chính trước yêu cầu nhìn xa hơn dữ liệu hiện tại. Theo các chuyên gia, 'bài toán' không chỉ nằm ở khả năng phân tích dữ liệu, mà còn ở việc đánh giá các kịch bản dài hạn, cân bằng rủi ro và khả năng sinh lời.

TƯ DUY ĐỊNH PHÍ GIÚP ĐO LƯỜNG RỦI RO

Tại buổi hội thảo với chủ đề 'Quyết định tài chính trong kỷ nguyên quản trị rủi ro tại Việt Nam' do SOA tổ chức ngày 21/9/2026, bà Jessie Li, FSA, Giám đốc Khu vực Đông và Đông Nam Á, Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA), cho biết các quyết định tài chính ngày càng hướng về tương lai thay vì chỉ dựa vào dữ liệu lịch sử hay yêu cầu tuân thủ.

'Việt Nam đang bước vào giai đoạn các quyết định tài chính phải tính đến nhiều rủi ro hơn. Già hóa dân số, chi phí y tế gia tăng, lạm phát và những thay đổi về pháp lý đang tạo ra các bài toán khó dự báo. Dù dữ liệu và AI ngày càng phát triển, công nghệ vẫn không thể thay thế vai trò của con người trong việc đánh giá các kịch bản và tác động tài chính có thể xảy ra', bà Jessie Li cho biết.

Theo các chuyên gia, tư duy định phí giúp con người nhìn xa hơn những con số hiện tại, đánh giá nhiều khả năng, kiểm chứng các giả định và lượng hóa tác động tài chính trong tương lai. Từ đó, nhà quản trị có cơ sở cân nhắc rủi ro, phân bổ nguồn lực và đưa ra quyết định phù hợp.

Ở góc độ doanh nghiệp bảo hiểm, bà Phei San Teng, FSA, Giám đốc Định phí, AIA Vietnam, cho biết quyết định kinh doanh ngày càng phải hướng đến tính bền vững. Bảo hiểm là ngành kinh doanh dựa trên những 'lời hứa' dài hạn, với phạm vi bảo vệ có thể kéo dài tới 100 năm. Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ nhìn vào lợi nhuận hay doanh thu ngắn hạn mà phải xem xét khả năng duy trì hoạt động dưới nhiều kịch bản khác nhau.

'Môi trường tài chính Việt Nam đang chuyển sang cách tiếp cận hướng về tương lai. Khi rủi ro ngày càng đan xen, nhà quản trị không thể chỉ dựa vào dữ liệu quá khứ mà cần đánh giá các kịch bản, tác động tài chính và những đánh đổi có thể xảy ra.

Giá trị của tư duy định phí không chỉ nằm ở đo lường rủi ro, mà còn giúp doanh nghiệp hiểu rủi ro tác động thế nào đến các quyết định. Dữ liệu hay công nghệ tiên tiến không thể xóa bỏ tính bất định. Tư duy định phí giúp phản biện các giả định và lường trước hệ quả. Công nghệ chỉ hỗ trợ, không thể thay thế quyết định của con người'.

Theo ông Chung Bá Phương, FSA, Thành viên Hội đồng Quản trị, Techcom Life và Techcom General Insurance, trong ngắn hạn, doanh nghiệp bảo hiểm phải bảo đảm khả năng tài chính để bồi thường đầy đủ và kịp thời. Về dài hạn, chuyên gia định phí phải tính toán thiết kế sản phẩm, trích lập dự phòng và dự báo tình hình tài chính trong 10, 20, thậm chí 100 năm đối với những sản phẩm bảo vệ khách hàng đến 100 tuổi.

Cùng với yêu cầu nhìn xa, lượng dữ liệu ngày càng lớn cũng đặt ra yêu cầu phải hiểu và chọn lọc thông tin. Theo ông Chung Bá Phương, dữ liệu giống như một 'thực đơn' rất dài, trong đó có những thông tin quan trọng nhưng cũng có dữ liệu chưa hữu ích. Vì vậy, cần hiểu bản chất, giá trị và giới hạn của từng loại dữ liệu.

Mỗi hành vi số hóa đều tạo ra dữ liệu và tài sản số, có thể được khai thác để cải thiện dịch vụ. Tuy nhiên, dữ liệu càng bùng nổ càng đòi hỏi chuyên gia hiểu rõ dữ liệu được sử dụng vào mục đích gì.

'Người làm định phí cần năng lực phân tích dữ liệu chuyên sâu cùng nền tảng toán học và công nghệ. Chương trình đào tạo định phí cung cấp kiến thức về thuật toán, nhân ma trận, toán giải tích, khoa học dữ liệu và công nghệ thông tin', ông Chung Bá Phương nói.

ĐẦU TƯ CÁ NHÂN TRƯỚC NHỮNG RỦI RO DÀI HẠN

Những rủi ro dài hạn không chỉ đặt ra với doanh nghiệp bảo hiểm mà ngày càng hiện hữu trong kế hoạch tài chính cá nhân. Khi tuổi thọ kéo dài, thời gian sau tuổi lao động cũng dài hơn, đòi hỏi việc tích lũy, đầu tư và quản lý tài sản được tính toán xuyên suốt các giai đoạn của cuộc đời.

Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già, khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm trên 20% tổng dân số.

Khảo sát về mức độ sẵn sàng cho hưu trí tại Việt Nam năm 2025 của SOA Research Institute trên hơn 750 người trưởng thành từ 25 - 75 tuổi cho thấy 71% tin rằng đã tích lũy đủ tài chính cho tuổi hưu, nhưng 39% thừa nhận bắt đầu tiết kiệm muộn hơn dự định.

Đáng chú ý, 75% người tham gia quan tâm đến các giải pháp tạo thu nhập đảm bảo trọn đời, trong khi bệnh mãn tính, chi phí chăm sóc y tế và lạm phát là những rủi ro dài hạn được quan tâm.

Theo các chuyên gia tại Ngân hàng HSBC, tuổi thọ tại nhiều thị trường phát triển đang tiến gần 90 tuổi, khiến quan niệm rút dần khỏi hoạt động kinh doanh sau tuổi 60 thay đổi.

Bà Esty Dwek, Giám đốc Bộ phận Tư vấn Đầu tư khu vực châu Âu, Trung Đông và châu Phi, HSBC Private Banking, cho biết tiến bộ y tế và lối sống giúp con người sống lâu hơn và cảm thấy trẻ trung hơn khi về già. Nhiều khách hàng cao tuổi vẫn cho rằng họ còn nhiều thời gian để chấp nhận rủi ro, tiếp tục điều hành doanh nghiệp hoặc khởi nghiệp.

'Chiến lược đầu tư dài hạn cần đủ bền bỉ để vượt biến động, đồng thời linh hoạt trước những thay đổi về nhu cầu, mục tiêu và mức độ chấp nhận rủi ro. Việc định kỳ rà soát, tái cân bằng danh mục giúp duy trì cơ cấu tài sản phù hợp theo từng giai đoạn.

Quản lý danh mục cũng cần gắn với kế hoạch thừa kế, trong đó thường xuyên điều chỉnh và trao đổi giữa các thành viên để việc chuyển giao tài sản diễn ra thuận lợi, hạn chế xung đột'.

Từ thực tế, bà Esty cho biết thời gian đầu tư của khách hàng ngày càng dài hơn. Tuổi thọ kéo dài đồng thời làm thay đổi cách một bộ phận nhà đầu tư có giá trị tài sản ròng cao (HNW) và siêu cao (UHNW) hoạch định tài sản. Thay vì chỉ tính cho một đời người, họ ngày càng hướng tới các kế hoạch đầu tư đa thế hệ, với mục tiêu vừa tạo thu nhập cho thế hệ hiện tại, vừa duy trì và tăng trưởng tài sản cho các thế hệ tiếp theo.

Ông Georgios Leontaris, Giám đốc Đầu tư Thụy Sĩ và thị trường châu Âu, Trung Đông và châu Phi, HSBC Private Banking, diễn biến của các tài sản rủi ro kể từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu và khả năng phục hồi sau các đợt suy giảm cũng khiến nhiều nhà đầu tư lớn tuổi tự tin hơn trong việc gia tăng mức độ chấp nhận rủi ro.

'Các nhà đầu tư sẵn sàng đánh đổi tính thanh khoản ngắn hạn để phân bổ vốn vào các khoản đầu tư hạ tầng dài hạn, hướng tới lợi suất cao hơn. Những khoản đầu tư này khá hấp dẫn với các nhà đầu tư lớn tuổi, khi họ tin rằng vẫn còn 20 - 30 năm để hưởng lợi', ông Georgios Leontaris cho biết.

Đưa ra khuyến nghị cho nhà đầu tư cá nhân, các chuyên gia HSBC cho rằng chiến lược dài hạn cần dựa trên bốn nguyên tắc: Xác định kỳ hạn đầu tư, xây dựng danh mục đủ sức chống chịu và linh hoạt, đa dạng hóa tài sản, đồng thời không chỉ tập trung vào lợi nhuận.

Theo đó, nhà đầu tư cần làm rõ mục tiêu, thời gian đầu tư, khẩu vị rủi ro và người thừa kế, thụ hưởng. Danh mục cũng cần được rà soát, tái cân bằng để thích ứng với những thay đổi của cá nhân, gia đình và thị trường. Việc phân bổ tài sản theo khu vực, ngành và nhóm tài sản giúp quản trị rủi ro qua các chu kỳ.

Các chuyên gia HSBC cũng lưu ý, một kế hoạch dài hạn không nên chỉ nhìn vào mức sinh lời mà cần tính đến sức khỏe, an sinh và chất lượng cuộc sống.