Từ giá xăng đến lá phiếu: Vì sao cử tri Mỹ quay lưng với đảng Cộng hòa?

Đảng Dân chủ đã giành chiến thắng áp đảo, giành lại quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ từ tay đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Đáng chú ý, phe Dân chủ giành thêm ít nhất 7 ghế Thượng viện tại các bang vốn được xem là thành trì của đảng Cộng hòa như Texas, Kansas, Iowa và South Carolina, đồng thời giành thêm hơn 20 ghế tại Hạ viện.

Kết quả này chấm dứt thế kiểm soát lưỡng viện của đảng Cộng hòa, đồng thời tạo ra những trở ngại đáng kể đối với chương trình nghị sự của Tổng thống Donald Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 11/2024 với cam kết cải thiện nền kinh tế. Tuy nhiên, đến tháng 11/2026, đánh giá của người dân Mỹ về tình hình kinh tế lại kém tích cực hơn so với hai năm trước. Nói cách khác, kinh tế tiếp tục là yếu tố có ảnh hưởng lớn đến lựa chọn của cử tri.

Trên thực tế, nền kinh tế Mỹ đang có sức khỏe tốt hơn nhiều so với những gì người dân cảm nhận. Tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp, đủ để các nhà kinh tế đánh giá nền kinh tế đang ở trạng thái toàn dụng lao động. Chi tiêu tiêu dùng nhìn chung vẫn duy trì được sức chống chịu.

Trong khi đó, cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một động lực kinh tế mạnh mẽ, với quy mô chi tiêu được dự báo có thể trở thành lớn nhất trong lịch sử hiện đại của Mỹ.

Vậy nếu nền kinh tế vẫn duy trì được những nền tảng tương đối tích cực, điều gì đã khiến sự ủng hộ của cử tri đối với đảng Cộng hòa suy giảm chỉ 2 sau khi đảng này trở lại nắm quyền?

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý là áp lực lạm phát và chi phí sinh hoạt vẫn hiện hữu. Cùng với đó, cử tri ngày càng quan tâm đến tác động kinh tế từ những chính sách trọng tâm của chính quyền Tổng thống Trump, bao gồm thuế quan, quản lý AI, chính sách nhập cư và đặc biệt là những hệ lụy từ cuộc chiến với Iran.

Gánh nặng chi phí sinh hoạt

Người Mỹ vẫn chưa thể thích nghi với mặt bằng giá cả đã tăng mạnh kể từ năm 2021, khi hầu hết các mặt hàng và dịch vụ đều trở nên đắt đỏ hơn đáng kể.

Lạm phát đã hạ nhiệt trong năm cuối nhiệm kỳ của cựu Tổng thống Joe Biden, nhưng điều đó vẫn chưa đủ để thuyết phục cử tri trao cho đảng Dân chủ thêm một cơ hội trong cuộc bầu cử năm 2024. Những lo ngại về chi phí sinh hoạt tiếp tục hiện hữu trong thời gian ông Trump trở lại Nhà Trắng.

Dù vậy, trong những tháng đầu năm 2026, kinh tế Mỹ đã ghi nhận một số tín hiệu tích cực. Trong tháng 1, nền kinh tế ghi nhận mức tăng việc làm tốt nhất kể từ năm 2024. Việc làm trong ngành sản xuất cũng tăng trở lại lần đầu tiên sau 14 tháng.

Các khoản hoàn thuế lớn theo Đạo luật One Big Beautiful Bill do đảng Cộng hòa thông qua bắt đầu được chuyển vào tài khoản ngân hàng của người dân. Lãi suất thế chấp giảm xuống dưới 6% lần đầu tiên trong vòng ba năm, trong khi thị trường chứng khoán liên tục lập các mức đỉnh mới nhờ nhóm cổ phiếu AI.

Đáng chú ý, lạm phát tiêu dùng, sau khi chạm mức thấp nhất trong bốn năm vào tháng 4/2025, đã giảm trở lại gần mức này trong tháng 1 và tháng 2/2026.

Tuy nhiên, diễn biến chiến sự tại Iran đã tạo ra bước ngoặt đối với triển vọng kinh tế.

Giá dầu tăng vọt lên mức cao nhất trong bốn năm, giá dầu diesel lập kỷ lục, còn giá xăng trong ngày bầu cử giữa nhiệm kỳ đắt đỏ hơn bất kỳ thời điểm bầu cử nào trước đó.

Giá nhiên liệu là một trong những yếu tố tác động trực tiếp và dễ nhận thấy nhất đến tâm lý người tiêu dùng Mỹ. Theo các nhà nghiên cứu tại Đại học Brown, riêng việc giá xăng và dầu diesel tăng cao đã khiến một hộ gia đình Mỹ trung bình phải chi thêm 1.150 USD kể từ khi cuộc chiến bắt đầu.

Giá nhiên liệu tăng cũng kéo lợi suất trái phiếu đi lên, qua đó đẩy lãi suất thế chấp tăng theo. Gần đây, lãi suất thế chấp đã tăng với tốc độ nhanh nhất trong vòng ba năm. Sau ba năm liên tiếp tiền lương tăng nhanh hơn giá cả, xu hướng này đã đảo chiều từ tháng 3. Lạm phát quay trở lại liên tục bào mòn thu nhập thực tế của người lao động.

Khoảng cách giữa tăng trưởng và đời sống

Trong suốt nhiệm kỳ 4 năm đầu tiên của Tổng thống Trump, tiền lương của người lao động tăng nhanh hơn giá cả, với tốc độ tăng thu nhập gần gấp đôi tốc độ lạm phát, qua đó cải thiện sức mua.

Đó cũng là lý do cuộc thăm dò của CNN vào tháng 10/2024 cho thấy cử tri đánh giá ông Trump có khả năng điều hành kinh tế tốt hơn Phó Tổng thống khi đó là bà Kamala Harris, với cách biệt 15 điểm phần trăm. Trong khi đó, tỷ lệ ủng hộ ròng của ông Biden về kinh tế ở mức âm 31 điểm trong cuộc thăm dò cuối cùng của CNN trước khi ông rút khỏi cuộc đua tổng thống.

Hiện tại, các đánh giá dành cho ông Trump về vấn đề kinh tế đã thay đổi đáng kể. Theo cuộc thăm dò của CNN hồi tháng 10, tỷ lệ ủng hộ ròng của ông đối với cách điều hành kinh tế ở mức âm 46 điểm, thấp hơn cả mức ghi nhận đối với người tiền nhiệm.

Nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump đang diễn ra trong bối cảnh kinh tế có nhiều khác biệt so với nhiệm kỳ đầu tiên. Đối với nhiều người Mỹ, chi phí sinh hoạt vẫn là gánh nặng đáng kể, trong khi khả năng sở hữu nhà ở, tích lũy tài sản và cải thiện chất lượng cuộc sống ngày càng trở thành thách thức.

Chính quyền Tổng thống Trump và các nghị sĩ Cộng hòa tại Quốc hội cho rằng những khó khăn hiện nay có liên quan đến các vấn đề kinh tế được để lại từ nhiệm kỳ trước. Tuy nhiên, biến động giá năng lượng và tác động của chính sách thương mại, nhập cư cũng là những yếu tố được cử tri quan tâm khi đánh giá tình hình kinh tế.

Không chỉ giá xăng tăng cao, khiến mỗi người dân phải chi thêm khoảng 75 USD mỗi tháng, nhiều khoản chi phí khác cũng gia tăng. Chẳng hạn, việc các khoản trợ cấp tăng cường theo Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Hợp túi tiền (Affordable Care Act – ACA) không được gia hạn trong năm 2025 đã khiến phí bảo hiểm Obamacare hàng tháng tăng trung bình 58% trong năm nay.

Giá điện tăng 8,7% kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, trong bối cảnh nhu cầu điện năng gia tăng cùng với sự phát triển nhanh chóng của các trung tâm dữ liệu phục vụ AI.

Các chính sách về nhập cư và thuế quan cũng được xem là những yếu tố có thể tác động đến chi phí sản xuất và dịch vụ. Trong lĩnh vực ô tô, chi phí sửa chữa đã tăng 12,3% kể từ khi ông Trump nhậm chức. Chi phí xây dựng nhà ở của các nhà thầu cũng tăng 13,3%.

Theo nghiên cứu của Quỹ Thuế (Tax Foundation), các mức thuế quan do ông Trump áp đặt đã khiến mỗi hộ gia đình Mỹ trung bình phải gánh thêm 820 USD tiền thuế trong năm nay.

Ông Steven Durlauf, nhà kinh tế học tại Đại học Chicago, chuyên nghiên cứu về bất bình đẳng giàu nghèo và khả năng dịch chuyển kinh tế, cho rằng cần xem xét cả những yếu tố tồn tại từ trước lẫn tác động của các chính sách hiện hành khi đánh giá tình hình kinh tế.

Những kết quả thăm dò cho thấy vấn đề kinh tế đang có ảnh hưởng đáng kể đến đánh giá của cử tri đối với chính quyền đương nhiệm. Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào kết quả không thuận lợi của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vừa qua.

Lạm phát chỉ là một phần của câu chuyện. Ngày càng nhiều người Mỹ cảm thấy mình đang bị bỏ lại phía sau trong nền kinh tế.

Một phần nguyên nhân đến từ sự phân hóa của nền kinh tế hình chữ K. Những người giàu có, sở hữu nhà và có tài sản đầu tư trên thị trường chứng khoán, có khả năng chống chịu tốt hơn trước đà tăng của chi phí sinh hoạt. Ngược lại, những người có thu nhập thấp hơn ngày càng phải sống phụ thuộc vào từng kỳ lương và gặp nhiều khó khăn trong việc trang trải các khoản chi tiêu thiết yếu.

Thị trường việc làm cũng bộc lộ những vấn đề tương tự. Dù vẫn tương đối ổn định, thị trường này không còn tăng trưởng mạnh mẽ như những năm ngay sau đại dịch.