'Cục nợ' hàng trăm triệu từ đâu ra?
Sự việc một doanh nghiệp ngừng hoạt động từ năm 2013 nhưng đến năm 2026 phải nộp hàng trăm triệu đồng chỉ để được khôi phục mã số thuế và làm thủ tục giải thể đang phản ánh một thực trạng pháp lý gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Nhiều người đặt câu hỏi: vì sao cơ quan thuế không cảnh báo ngay từ những năm đầu tiên, mà đợi 10 năm sau mới 'sờ đến'? Để tìm câu trả lời, cần nhìn thẳng vào quy định pháp luật hiện hành.
Luật Quản lý thuế áp dụng cơ chế người nộp thuế tự kê khai, tự nộp và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. Khi một doanh nghiệp tự ý dừng vận hành mà không làm thủ tục tạm ngừng, hoặc giải thể theo Luật Doanh nghiệp, trên hệ thống pháp lý, doanh nghiệp đó vẫn đang tồn tại.
Về phía cơ quan thuế, pháp luật không quy định nghĩa vụ phải gửi văn bản cảnh báo liên tục. Thay vào đó, khi không nhận được tờ khai, cơ quan thuế sẽ ban hành thông báo người nộp thuế không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký và khóa mã số thuế. Kể từ thời điểm này, toàn bộ rủi ro pháp lý thuộc về phía chủ doanh nghiệp.
 |
Người nộp thuế biết mình nợ thuế khi bị tạm hoãn xuất cảnh qua ứng dụng VNeID là hệ quả của sự thiếu liên thông dữ liệu. (Ảnh minh họa) |
Việc người dân chỉ biết mình nợ thuế khi làm thủ tục hành chính, hoặc bị tạm hoãn xuất cảnh qua ứng dụng VNeID là hệ quả của sự thiếu liên thông dữ liệu.
Đối với con số phạt hàng trăm triệu đồng, nhiều người lầm tưởng đây hoàn toàn là tiền phạt chậm nộp tờ khai trong khoảng thời gian ngừng hoạt động (hàng chục năm). Nhưng thực tế, theo Điều 8 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính về thủ tục thuế chỉ là 2 năm, nghĩa là cơ quan thuế không thể phạt hành vi không nộp tờ khai từ năm 2014 ở thời điểm năm 2026.
Cấu thành của khoản tiền này đến từ bốn nguồn chính. Đầu tiên là lệ phí môn bài bị tính liên tục 12 năm do doanh nghiệp không thông báo tạm ngừng, bởi thuế và lệ phí không áp dụng thời hiệu truy thu.
Thứ hai là tiền phạt chậm nộp tiền thuế và lệ phí môn bài tính theo mức 0,03%/ngày, qua hơn 10 năm khoản 'lãi mẹ đẻ lãi con' này tăng lên rất lớn.
Thứ ba là tiền phạt vi phạm thủ tục bị áp dụng mức kịch khung cho các tờ khai còn thiếu trong thời hiệu 2 năm gần nhất khi doanh nghiệp buộc phải khôi phục mã số thuế.
Cuối cùng là chi phí dịch vụ kế toán, pháp lý bên ngoài do hồ sơ treo quá lâu, người dân không thể tự xử lý.
Tháo 'nút thắt' để doanh nghiệp rút lui
Việc tháo gỡ thủ tục giải thể doanh nghiệp không phải là dung túng cho hành vi trốn thuế, mà là sự cần thiết để minh bạch hóa môi trường đầu tư và giúp những người từng thất bại có cơ hội 'khai tử' để tiếp tục khởi nghiệp.
Tình trạng 'sống dở chết dở' của các doanh nghiệp 'đắp chiếu' không mang lại nguồn thu thực tế cho ngân sách, đồng thời tạo ra khối lượng 'dữ liệu rác' khổng lồ và triệt tiêu cơ hội làm lại của người dân.
Để tháo gỡ triệt để nút thắt này, việc sửa đổi đồng bộ Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý thuế là yêu cầu cấp thiết hiện nay.
Trước hết, cần bổ sung cơ chế xóa tên tự động. Chúng ta nên tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia như Singapore hay nước Anh: nếu một doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không nộp báo cáo tài chính trong 3 năm liên tiếp và không nợ thuế gốc, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế có quyền tự động chấm dứt hiệu lực mã số thuế và gạch tên doanh nghiệp khỏi sổ đăng ký mà không bắt chủ doanh nghiệp trải qua chuỗi thủ tục phức tạp.
Thứ hai, áp dụng cơ chế giải thể trước, bảo lưu nghĩa vụ thuế cá nhân sau. Cần tách bạch giữa sinh mệnh pháp nhân và nghĩa vụ tài sản. Cho phép các doanh nghiệp vừa và nhỏ không nợ thuế bên thứ ba được quyền nộp đơn xin giải thể ngay dựa trên cam kết tự kê khai để đóng vĩnh viễn mã số thuế, tránh để lệ phí môn bài phát sinh.
Nếu quá trình hậu kiểm phát hiện nợ thuế gốc, khoản nợ này sẽ chuyển đổi thành nghĩa vụ dân sự cá nhân gắn vào mã số thuế của người đại diện pháp luật.
Thứ ba, cho phép ân hạn và miễn trừ phạt thủ tục, lệ phí môn bài cho doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế. Cần ban hành quy định miễn truy thu lệ phí môn bài và miễn tiền phạt vi phạm thủ tục kê khai đối với các đơn vị chứng minh được đã dừng hoạt động, không có dòng tiền, không xuất hóa đơn trong giai đoạn bị khóa mã số thuế. Cơ quan quản lý chỉ nên thu phần thuế gốc và tiền chậm nộp thuế gốc (nếu có).
Bản chất lệ phí môn bài là thu trên cơ sở có hoạt động kinh doanh, việc truy thu suốt hàng chục năm đối với một doanh nghiệp đã 'chết lâm sàng' là chưa phù hợp với nguyên lý thuế.
Thứ tư, cần xây dựng hệ thống cảnh báo vi phạm chủ động từ sớm. Với sự phát triển của hệ thống VNeID và cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ quan thuế cần xây dựng cơ chế tự động gửi thông báo cảnh báo qua tin nhắn, hoặc ứng dụng cho người đại diện pháp luật ngay khi doanh nghiệp trễ hạn tờ khai đầu tiên.
Điều này giúp người dân nhận thức rõ hậu quả pháp lý để khắc phục ngay, tránh tình trạng vi phạm kéo dài rồi mới xử lý.
Việc tháo gỡ điểm nghẽn này không phải là dung túng cho hành vi trốn thuế, mà là sự dọn dẹp cần thiết để minh bạch hóa môi trường đầu tư và giúp những người từng thất bại có cơ hội 'khai tử' để tiếp tục khởi nghiệp.