Cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc gây chấn động thế giới như thế nào?

Hơn hai thập kỷ trước, khi Trung Quốc vươn lên trở thành cường quốc sản xuất hàng đầu thế giới, các nền kinh tế công nghiệp phát triển đã hào hứng mở cửa thị trường để đón nhận nguồn cung hàng hóa giá rẻ và dồi dào từ nước này. Làn sóng hàng hóa đó góp phần khiến hàng triệu việc làm trong ngành sản xuất tại Mỹ, châu Âu và nhiều nơi khác biến mất. Tuy nhiên, nó cũng giúp kiềm chế lạm phát, đồng thời mang lại cho các doanh nghiệp phương Tây cơ hội tiếp cận tầng lớp trung lưu đang tăng trưởng nhanh chóng của Trung Quốc.
Ngày nay, mô hình này đã thay đổi đáng kể. Các doanh nghiệp Trung Quốc không còn chỉ cạnh tranh bằng những sản phẩm giá rẻ, thâm dụng lao động mà đang tiến sâu vào các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, vốn là nền tảng thịnh vượng của nhiều quốc gia phát triển.
Bên cạnh việc tiếp tục thống trị các lĩnh vực đồ gia dụng, đồ chơi và điện tử tiêu dùng, Trung Quốc đang trở thành đối thủ đáng gờm trong ngành robot, ô tô, chất bán dẫn và tàu cao tốc. Nước này không chỉ sản xuất thành phẩm mà còn chế tạo nhiều loại máy móc cần thiết để sản xuất ra chính những mặt hàng đó.

Sức mạnh xuất khẩu ngày càng lớn của Trung Quốc đang tạo sức ép lên các đối thủ công nghiệp trên toàn cầu. Tại Liên minh châu Âu (EU), thâm hụt thương mại với Trung Quốc trong năm nay đã lên tới khoảng 1 tỷ USD mỗi ngày. Nhiều ngành công nghiệp phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các doanh nghiệp Trung Quốc.
Dưới đây là những yếu tố giúp Trung Quốc xây dựng lợi thế công nghiệp vượt trội và khiến các đối thủ khó có thể bắt kịp.
Xuất khẩu tăng tốc
Sự suy giảm của thị trường bất động sản Trung Quốc trong khoảng 5 năm qua đã ảnh hưởng đến tài sản của các hộ gia đình và góp phần kéo nền kinh tế vào giai đoạn giảm phát kéo dài. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng trong nước yếu, xuất khẩu ngày càng trở thành động lực quan trọng để duy trì tăng trưởng.
Giá hàng hóa giảm cũng giúp các sản phẩm Trung Quốc có thêm lợi thế cạnh tranh tại thị trường nước ngoài. Trong khi đó, tốc độ mở rộng sản xuất của nước này khiến nhiều quốc gia công nghiệp khác không kịp đưa ra phản ứng tương xứng.
Theo tốc độ tăng trưởng ghi nhận đến hết tháng 10, kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc trong năm nay được dự báo cao hơn khoảng 86% so với năm 2019 và có thể vượt mốc 4.000 tỷ USD.
Bất chấp các biện pháp thuế quan của Mỹ, WTO vẫn ghi nhận tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc vượt phần còn lại của thế giới. Điều này được thúc đẩy bởi nhu cầu toàn cầu đối với hàng hóa Trung Quốc, cùng với việc các doanh nghiệp nước này mở rộng hoạt động tại những thị trường mới.
Châu Âu là một trong những khu vực chịu sức ép rõ rệt nhất. Các hãng sản xuất ô tô tại đây đang mất thị phần ngay trên sân nhà và tại các thị trường xuất khẩu vào tay đối thủ Trung Quốc. Tình trạng này buộc nhiều doanh nghiệp phải đóng cửa nhà máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm.
Đức, nền kinh tế lớn nhất châu Âu và là cường quốc xuất khẩu của khu vực, đã ghi nhận tăng trưởng kinh tế yếu ớt kể từ đại dịch Covid-19. Sản lượng công nghiệp của nước này cũng suy giảm trong gần một thập kỷ. Một trong những nguyên nhân là các doanh nghiệp Trung Quốc đang mua ít hàng hóa hơn từ Đức và các nước châu Âu khác.

Xuất khẩu của EU sang Trung Quốc đã giảm trong nhiều năm, trong khi giá trị nhập khẩu của Trung Quốc trong 3 năm qua vẫn thấp hơn mức đỉnh năm 2022. Từ vị thế có quy mô xuất khẩu tương đương EU, Trung Quốc hiện đã vượt lên với khoảng cách khoảng 800 tỷ USD.
Tăng cường chuyển đổi mô hình xuất khẩu
Từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã chuyển đổi mô hình xuất khẩu, từ chỗ chủ yếu dựa vào các sản phẩm công nghệ thấp, thâm dụng lao động sang tập trung ngày càng nhiều vào hàng hóa có hàm lượng công nghệ cao.
Danh mục sản phẩm ngày càng mở rộng, bao gồm xe điện, điện thoại thông minh, tấm pin mặt trời, tua-bin gió, thiết bị viễn thông 5G và các hệ thống quản lý lưới điện tiên tiến.
Trung Quốc cũng đã trở thành một trung tâm đổi mới trong lĩnh vực khoa học sự sống, đồng thời vươn lên thành đối thủ hàng đầu trong các ngành thiết bị không gian và robot. Các mô hình ngôn ngữ lớn ứng dụng trí tuệ nhân tạo của nước này đã có thể cạnh tranh với những nền tảng hàng đầu của Mỹ và đang được triển khai rộng rãi trong nền kinh tế, giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất thông qua đổi mới công nghệ và tự động hóa sản xuất.
Ngay cả trong những lĩnh vực vẫn còn khoảng cách đáng kể như chất bán dẫn cao cấp và máy bay chở khách cỡ lớn, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang nỗ lực phát triển công nghệ và máy móc sản xuất cần thiết.
Sự chuyển dịch này cho thấy Trung Quốc không còn chỉ dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ mà đang từng bước làm chủ những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.
Quy mô tạo lợi thế cạnh tranh
Hiện Trung Quốc chiếm khoảng 1/5 thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, tại những lĩnh vực được xác định là ưu tiên phát triển, tỷ trọng của nước này còn lớn hơn nhiều.
Các doanh nghiệp Trung Quốc hiện chiếm gần 70% lượng đơn đặt hàng đóng tàu toàn cầu, khoảng 3/4 sản lượng xe điện và hơn 4/5 chuỗi cung ứng sản xuất tấm pin quang điện mặt trời.
Theo công ty nghiên cứu và tư vấn Wood Mackenzie, tua-bin gió của Trung Quốc chiếm 78% tổng công suất điện gió được lắp đặt trên toàn thế giới trong năm 2025. Nước này cũng là nơi sản xuất hơn 40% sản lượng các loại hóa chất chủ chốt toàn cầu.

Quy mô sản xuất lớn mang lại cho Trung Quốc lợi thế đáng kể về chi phí. Theo một báo cáo của McKinsey & Company, các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc có lợi thế chi phí lên tới 40% so với đối thủ, chủ yếu nhờ giá bộ pin thấp hơn. Pin hiện chiếm khoảng 30-40% chi phí sản xuất một chiếc xe điện.
Lợi thế này tạo ra thách thức lớn đối với các tập đoàn công nghiệp lâu đời như Volkswagen của Đức và Nissan Motor của Nhật Bản. Những doanh nghiệp này vốn dựa vào sản xuất hàng loạt trên quy mô toàn cầu để kiểm soát chi phí tại các thị trường có mức lương cao. Tuy nhiên, khả năng cung cấp các sản phẩm ngày càng tinh vi với giá thấp hơn của Trung Quốc đang làm suy yếu mô hình kinh doanh đó.
Các đối thủ của Trung Quốc đang cố gắng học hỏi chiến lược phát triển công nghiệp dựa trên việc xác định và thúc đẩy những ngành có triển vọng. Tuy nhiên, lợi thế quy mô khiến họ khó xây dựng được những mô hình sản xuất đủ sức cạnh tranh về chi phí và duy trì hoạt động lâu dài.
Sự phụ thuộc trong chuỗi cung ứng
Một trong những lý do khiến các quốc gia khó giảm phụ thuộc vào hàng hóa Trung Quốc là nước này ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu và linh kiện cho hoạt động sản xuất công nghiệp toàn cầu.
Ngay cả khi sản phẩm cuối cùng được bán ra thị trường dưới nhãn mác 'Sản xuất tại Việt Nam', 'Sản xuất tại Mexico' hay 'Sản xuất tại Ba Lan', nhiều nguyên liệu và linh kiện được sử dụng trong quá trình sản xuất vẫn có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Một số doanh nghiệp Trung Quốc đã chuyển công đoạn lắp ráp cuối cùng sang các quốc gia có chi phí sản xuất thấp hơn để tận dụng lợi thế thương mại, trong khi vẫn duy trì nguồn cung nguyên liệu và linh kiện từ trong nước.
Theo ước tính của ông Robert Koopman, nhà kinh tế học tại Đại học American và cựu chuyên gia kinh tế trưởng của WTO, tỷ trọng giá trị gia tăng của Trung Quốc trong nền kinh tế toàn cầu đã tăng gấp khoảng 3 lần kể từ năm 2000, lên gần 30%. Con số này cao hơn đáng kể so với mức 16% của Mỹ, 7% của Nhật Bản và 5% của Đức.
Vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc trong việc cung cấp các sản phẩm đã qua chế biến và linh kiện chuyên dụng khiến những quốc gia khác khó có thể thay thế nguồn cung mà không gây gián đoạn chính chuỗi sản xuất của mình.
Các nhà sản xuất ô tô châu Âu đang đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan. EU đã áp thuế đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc, nhưng nhiều mẫu xe điện mang thương hiệu phương Tây được bán tại châu Âu vẫn sử dụng pin sản xuất tại Trung Quốc vì nguồn cung dồi dào và giá thành thấp.
Trong bối cảnh thị trường chuyển dịch sang xe điện, các hãng ô tô buộc phải kiểm soát chi phí để duy trì khả năng cạnh tranh. Điều đó khiến họ khó có thể nhanh chóng từ bỏ nguồn cung linh kiện giá rẻ từ Trung Quốc.
Đáng chú ý, trong khi nhiều quốc gia đang tìm cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, nước này lại từng bước giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào nhập khẩu từ nước ngoài trong giai đoạn 2011-2024, theo một báo cáo của WTO về chuỗi giá trị toàn cầu.
Những yếu tố này cho thấy sức ép từ cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc không chỉ xuất phát từ giá hàng hóa thấp mà còn bắt nguồn từ một hệ sinh thái công nghiệp có quy mô lớn, chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và năng lực sản xuất ngày càng được nâng cấp. Đây cũng là lý do khiến các đối thủ của Bắc Kinh khó tìm được cách phản công hiệu quả.