Cuộc chiến giành quyền kiểm soát đế chế kinh doanh lớn nhất Ấn Độ

Theo tờ New York Times, cuộc chiến quyền kiểm soát tại Tata Group, tập đoàn 158 năm tuổi với doanh thu năm 180 tỷ USD và hơn 1 triệu nhân viên trên toàn cầu, đang đặt ra câu hỏi liệu quyền quyết định trong giới kinh doanh Ấn Độ thuộc về chủ sở hữu, đội ngũ quản lý hay chính phủ…

Cuộc tranh chấp xoay quanh Tata Sons, công ty mẹ của Tata Group. Đại diện cho chủ sở hữu là nhóm quỹ từ thiện do gia đình nhà sáng lập dẫn dắt, đang nắm 2/3 cổ phần Tata Sons.

Phía quản lý là ông Natarajan Chandrasekaran, Chủ tịch Tata Sons, người trực tiếp điều hành các mảng kinh doanh của tập đoàn và là một trong những nhà lãnh đạo doanh nghiệp được đánh giá cao nhất Ấn Độ.

Bên thứ ba là Chính phủ Ấn Độ, nổi lên như một ẩn số khi gây sức ép buộc Tata Sons niêm yết trên thị trường chứng khoán. Nếu buộc phải niêm yết, bước đi này có thể làm thay đổi vĩnh viễn cơ cấu sở hữu của Tata Sons và làm suy yếu quyền kiểm soát của gia đình sáng lập.

Cuộc đối đầu thu hút sự chú ý đặc biệt bởi Tata hiện diện trong gần như mọi lĩnh vực của đời sống Ấn Độ, từ hàng không, khách sạn, ô tô đến trà, trang sức và bảo hiểm. Không chỉ được tin tưởng nhờ sản phẩm, tập đoàn còn được yêu mến nhờ hoạt động từ thiện, với các quỹ tài trợ cho bệnh viện ung thư, nghiên cứu khoa học và chương trình dinh dưỡng. Giờ đây, hai trụ cột làm nên vị thế của Tata là kinh doanh và từ thiện lại đối đầu nhau.

HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ CHIA RẼ VỀ GHẾ CHỦ TỊCH

Sau ít nhất một năm âm ỉ, mâu thuẫn bùng phát công khai vào tháng 8 năm nay, khi ông Chandrasekaran bất ngờ tuyên bố sẽ không tham gia quy trình tái bổ nhiệm chủ tịch cho nhiệm kỳ 5 năm tiếp theo. Ông cho biết một thành viên hội đồng quản trị phản đối việc ông tiếp tục tại vị sau tháng 2 năm tới, thời điểm nhiệm kỳ hiện tại kết thúc. Theo ông, việc không nhận được sự ủng hộ nhất trí sẽ gây bất lợi cho công ty khi nhiều dự án chiến lược đang bước vào giai đoạn then chốt.

Tuy nhiên, chỉ một tháng sau, ông Chandrasekaran thay đổi quyết định. Ngày 17/9, đa số thành viên hội đồng quản trị bỏ phiếu tái bổ nhiệm ông. Người duy nhất phản đối là ông Noel Tata, thành viên hội đồng quản trị kiêm người đứng đầu Tata Trusts, nhóm quỹ từ thiện nắm 66% cổ phần Tata Sons.

Ông Noel Tata, hậu duệ của nhà sáng lập Jamsetji Tata, cho rằng cuộc bỏ phiếu là 'bất hợp pháp' vì quyền phủ quyết của ông đã bị bỏ qua. Kể từ đó, văn phòng của ông đã nộp hàng chục kiến nghị pháp lý để chuẩn bị phản bác kết quả cuộc bỏ phiếu trên. Tại trụ sở Bombay House của Tata Group, các đồng minh của ông Chandrasekaran cũng đang chuẩn bị phương án ứng phó với điều họ coi là sự can thiệp quá mức của ông Noel Tata.

Theo các nhà phân tích, tranh chấp này có thể ảnh hưởng sâu rộng tới giới doanh nghiệp Ấn Độ, nơi nhiều gia đình sáng lập vẫn nắm quyền kiểm soát các tập đoàn lớn, còn việc điều hành được giao cho đội ngũ quản lý chuyên nghiệp.

Ông Amit Tandon, nhà sáng lập công ty tư vấn Institutional Investor Advisory Services tại Mumbai, cho biết ông chưa thấy có tiền lệ nào tại Ấn Độ mà hội đồng quản trị đưa ra quyết định trái với mong muốn của cổ đông nắm quyền kiểm soát. Theo ông, khoảng 2/3 doanh nghiệp lớn nhất nước này thuộc sở hữu gia đình.

'Với các gia đình sáng lập, vụ việc này là lời cảnh báo rằng sở hữu doanh nghiệp không đồng nghĩa với kiểm soát doanh nghiệp', ông Tandon nhận định với New York Times.

Với các gia đình kinh doanh, mối lo lớn nhất là những nhà quản lý được thuê có thể giành quyền kiểm soát doanh nghiệp mà dòng họ đã gây dựng qua nhiều thế hệ. Những người ủng hộ ông Chandrasekaran lại nhìn nhận rủi ro theo hướng ngược lại. Họ cho rằng Tata Group có vai trò quan trọng đối với Ấn Độ, nên không thể tiếp tục vận hành dựa trên cơ cấu sở hữu lỗi thời hay phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của gia đình sáng lập.

Ông Vijay Singh, cựu Thư ký Quốc phòng Ấn Độ và hiện là người được ủy thác tại một số quỹ sở hữu Tata Sons, là một trong những người ủng hộ ông Chandrasekaran. Ông Singh phân định rõ giữa quyền sở hữu và quyền điều hành doanh nghiệp.

'Những người được ủy thác có thể là chủ sở hữu, nhưng không có quyền đứng ra điều hành doanh nghiệp. Ngay từ đầu, hoạt động từ thiện và hoạt động kinh doanh đã phải tách bạch với nhau', ông Singh nhấn mạnh.

SỨC ÉP NIÊM YẾT TỪ PHÍA CHÍNH PHỦ

Tuy nhiên, tranh chấp không chỉ xuất phát từ mâu thuẫn giữa hai cá nhân. Vấn đề cốt lõi là nỗ lực của Chính phủ Ấn Độ nhằm buộc Tata Sons niêm yết, khiến bất đồng về quản trị trở thành cuộc đối đầu về quyền sở hữu.

Năm 2022, Ngân hàng Trung ương Ấn Độ (RBI) ban hành quy định có thể buộc Tata Sons lên sàn chứng khoán. Khi đó, công ty mẹ của Tata Group sẽ phải bán 25% vốn cổ phần cho các nhà đầu tư bên ngoài, làm giảm tỷ lệ sở hữu của cổ đông hiện hữu.

Theo RBI, Tata Sons có mối liên hệ sâu rộng với hệ thống tài chính, với các khoản nợ khiến công ty có nguy cơ trở thành doanh nghiệp 'quá lớn để sụp đổ'. Điều này có nghĩa sự đổ vỡ của Tata Sons có thể đe dọa hệ thống ngân hàng. Theo cơ quan này, việc niêm yết sẽ buộc Tata Sons mở rộng cơ cấu cổ đông và tuân thủ các yêu cầu công bố thông tin của công ty đại chúng, qua đó hạn chế rủi ro đối với hệ thống tài chính.

Ban đầu, cả ông Chandrasekaran và ông Noel Tata đều phản đối yêu cầu niêm yết. Năm 2024, Tata Sons đã trả hết nợ với hy vọng đáp ứng yêu cầu của nhà chức trách mà vẫn duy trì tư cách công ty tư nhân chưa niêm yết.

Tuy nhiên, vào tháng 6 năm nay, RBI tuyên bố mức nợ không phải là căn cứ để xác định doanh nghiệp có buộc phải niêm yết hay không. Theo cơ quan này, mọi tổ chức có tổng tài sản trên 1 nghìn tỷ rupee, tương đương khoảng 10,3 tỷ USD, đều phải niêm yết.

Ngưỡng này thấp hơn nhiều so với quy mô tài sản của Tata Sons. Theo New York Times, việc buộc một công ty tư nhân chưa niêm yết phải lên sàn chỉ để phòng ngừa một cuộc khủng hoảng tài chính mang tính giả định là biện pháp can thiệp bất thường và hiếm thấy.

Đến cuộc họp ngày 17/9, khi đã có sự ủng hộ của đa số thành viên hội đồng quản trị, ông Chandrasekaran quyết định Tata Sons nên niêm yết. Từ đây, ban điều hành Tata Sons và chính phủ đứng chung một lập trường, trong khi ông Noel Tata và các quỹ từ thiện kiên quyết giữ công ty ở trạng thái chưa niêm yết.

Sự can dự của chính phủ còn vượt ra ngoài lĩnh vực quản lý tài chính. Hồi tháng 5, Ủy viên phụ trách hoạt động từ thiện bang Maharashtra đã ngăn ông Noel Tata triệu tập cuộc họp của một trong các quỹ từ thiện, khiến ông không thể kêu gọi cổ đông bỏ phiếu bãi nhiệm ông Chandrasekaran.

Không chỉ có chung quan điểm với chính phủ về việc niêm yết Tata Sons, ông Chandrasekaran còn có thành tích điều hành đáng chú ý. Kể từ khi ông đảm nhiệm chức chủ tịch năm 2017, tổng vốn hóa thị trường của 26 công ty con niêm yết thuộc Tata Sons đã tăng gấp hơn hai lần, lên khoảng 300 tỷ USD.

Dù vậy, một số khoản đầu tư táo bạo nhất của ông đòi hỏi nguồn vốn lớn và chưa sinh lời. Năm 2022, Tata mua lại Air India từ chính phủ, gần 70 năm sau khi hãng hàng không này bị quốc hữu hóa. Tata cũng đang triển khai dự án sản xuất chất bán dẫn trị giá 12 tỷ USD, có thể mất hơn một thập kỷ mới thu hồi vốn.

Việc thu xếp vốn cho những dự án tham vọng này không hề đơn giản. Tata Sons đã thu hẹp vay nợ. Trong khi đó, Tata Consultancy Services, công ty dịch vụ công nghệ đóng góp dòng tiền chủ lực cho tập đoàn, đang chịu sức ép ngày càng lớn khi trí tuệ nhân tạo (AI) định hình lại ngành công nghệ. Trong bối cảnh đó, việc niêm yết Tata Sons có thể mở thêm kênh huy động vốn cho các dự án dài hạn của tập đoàn.

Ông Nirmalya Kumar, cựu Giám đốc chiến lược Tata Group, cho rằng tham vọng của ban quản trị Tata và ưu tiên của chính phủ có nhiều điểm chung. Theo ông, Thủ tướng Narendra Modi và ông Chandrasekaran cùng hướng tới những dự án quy mô lớn, thu hút sự chú ý, với nguồn vốn đến từ các mảng kinh doanh lâu đời của Tata. Tuy nhiên, ông Kumar cũng đánh giá cơ cấu sở hữu hiện tại của tập đoàn không còn phù hợp.

'Một doanh nghiệp quy mô như vậy nên trở thành công ty đại chúng để chịu sự giám sát, thay vì vận hành theo ý chí của một cá nhân', ông Kumar nhận định.