Đảm bảo năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số giai đoạn 2026 – 2030 gắn với yêu cầu điện thương phẩm tăng 11 - 12% mỗi năm, đồng thời thúc đẩy tiến độ các dự án nguồn và lưới điện, hoàn thiện cơ chế đầu tư và đa dạng hóa nguồn cung năng lượng...
Phát biểu tại Diễn đàn 'Năng lượng cho phát triển bền vững', diễn ra chiều 19/11 tại TP. Hồ Chí Minh, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân hai con số mỗi năm. Để đáp ứng yêu cầu này, điện thương phẩm phải tăng 11 - 12%/năm, tương đương 1,2 - 1,5 lần tốc độ tăng trưởng kinh tế. Trong đó, điện khí dự kiến tăng 13,2%/năm, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt 26,1% vào năm 2030.
Diễn đàn được tổ chức bởi Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp cùng các cơ quan liên quan, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).
TĂNG TRƯỞNG HAI CON SỐ ĐẶT RA ÁP LỰC LỚN VỀ NĂNG LƯỢNG
Năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, với 102/177 quốc gia chịu tác động tiêu cực nghiêm trọng từ khủng hoảng giá năng lượng. Việt Nam thuộc nhóm 13 quốc gia duy trì tương đối ổn định về nguồn cung và mặt bằng giá.
Tuy nhiên, nhu cầu năng lượng trong nước gia tăng cùng quy mô nền kinh tế. Năm 2026, sản lượng điện sản xuất tăng bình quân 10,3%, thấp hơn mục tiêu 11 - 12%.
Việt Nam cũng chuyển từ vị thế tự chủ sang nhập khẩu ròng năng lượng sơ cấp. Tỷ lệ phụ thuộc năng lượng nhập khẩu tăng từ 8,4% năm 2015 lên 44% năm 2025.
Cơ cấu cung năng lượng sơ cấp vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch, với than chiếm 55%, dầu mỏ khoảng 26%, khí đốt khoảng 5%, năng lượng tái tạo và điện năng xấp xỉ 13%. Trong giai đoạn vừa qua, lượng than tiêu thụ tăng 38%, dầu tăng 21,4%. Từ năm 2025, sản lượng than nhập khẩu đã vượt sản lượng khai thác trong nước. Các nhà máy lọc dầu nội địa đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu, 30% còn lại phụ thuộc nguồn cung quốc tế.
'Theo tính toán của Bộ Công Thương, nếu không có những thay đổi đột phá về cơ chế, hệ thống điện có thể thiếu khoảng 4.300 MW công suất vào năm 2027 và 13.964 MW vào năm 2030, tương ứng sản lượng điện thiếu hụt khoảng 61,2 tỷ kWh', TS. Nguyễn Đức Hiển cho biết.
Theo ông Hiển, hiện tiến độ thực hiện Quy hoạch Phát triển Điện lực Quốc gia (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh) đang còn chậm trễ. Sau gần 3 năm triển khai, tỷ lệ dự án điện đưa vào vận hành thương mại mới đạt khoảng 5%, số dự án đang trong quá trình xây dựng đạt 9%.
Bên cạnh đó, sự chậm trễ giữa phát triển nguồn điện và lưới truyền tải dẫn đến mất cân đối cung cầu vùng miền. Cụ thể, miền Bắc thiếu nguồn điện nền, còn hạ tầng truyền tải từ miền Trung vào miền Nam chưa đáp ứng kịp nhu cầu giải tỏa công suất.
Bảo đảm an ninh năng lượng là điều kiện tiên quyết để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng hai con số. Việc chuyển đổi chính sách từ quản lý hành chính sang cơ chế thị trường cạnh tranh sẽ mở đường cho nguồn lực xã hội chảy mạnh vào hạ tầng năng lượng quốc gia.
Không những thế, việc nhập khẩu điện từ Lào cũng gặp vướng mắc. Dù dự kiến đưa các đường dây nhập khẩu vào vận hành thương mại năm 2027, tiến độ hiện chậm khoảng 5.000 MW do hạ tầng đấu nối và khung giá điện thống nhất chưa hoàn thiện.
Đối với điện khí LNG được xác định là nguồn điện nền quan trọng trong quá trình thay thế nhiệt điện than. Tuy nhiên, theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, dù mục tiêu công suất đạt 22.524 MW, hiện mới có khoảng 1.600 MW đi vào vận hành tại Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4. Các chuỗi dự án khí lớn như Lô B và Cá Voi Xanh cũng chậm tiến độ.
TS. Nguyễn Đức Hiển cho biết các vướng mắc chủ yếu nằm ở cơ chế tài chính và pháp lý. Hợp đồng mua bán điện (PPA) chưa có cơ chế chuyển ngang giá khí sang giá điện, chưa thống nhất tỷ lệ cam kết sản lượng bao tiêu tối thiểu (Qc) và thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro dài hạn cho nhà đầu tư.
'Ngoài ra, quy định mỗi dự án điện khí phải tự xây dựng kho chứa riêng có thể gây lãng phí nguồn lực. Đối với điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân, hoạt động khảo sát, đo gió biển còn gặp khó khăn do quy định giao tọa độ và chồng lấn không gian sử dụng biển', TS. Nguyễn Đức Hiển nói.
KHUYẾN NGHỊ NĂM NHÓM GIẢI PHÁP TRỌNG TÂM
TS. Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh rằng "bảo đảm an ninh năng lượng đòi hỏi những đột phá về thể chế và chính sách". Hiện Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương đang chủ trì xây dựng Đề án Chiến lược tự chủ quốc gia, trong đó năng lượng là một trụ cột cốt lõi.
Trên cơ sở đó, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm cần tập trung triển khai.
Thứ nhất, tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế tài chính đối với các dự án điện khí LNG và điện gió ngoài khơi. Trong đó, cần sửa đổi quy định về hợp đồng mua bán điện (PPA), hoàn thiện khung giá điện, xác định tỷ lệ cam kết sản lượng điện bao tiêu tối thiểu (Qc) phù hợp và áp dụng cơ chế thí điểm đối với các dự án quy mô lớn.
Thứ hai, sớm ban hành cơ chế đặc thù cho các trung tâm năng lượng tập trung tại Quảng Ngãi và Cà Mau theo tinh thần Kết luận 76 của Bộ Chính trị. Cùng với đó cần tích hợp hạ tầng kho cảng LNG dùng chung nhằm tối ưu hóa chi phí đầu tư.
Thứ ba, tháo gỡ các vướng mắc để giải phóng nguồn lực đang bị đình trệ tại những dự án năng lượng tái tạo tồn đọng. Đối với các dự án đã hoàn thành đầu tư nhưng chưa thể triển khai do vướng thủ tục pháp lý, cơ quan quản lý cần phối hợp với doanh nghiệp để xử lý dứt điểm.
Thứ tư, Bộ Công Thương cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết Luật Điện lực năm 2024, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng truyền tải, đặc biệt là các dự án đường dây 500 kV và 220 kV.
Thứ năm, hoàn thiện thị trường năng lượng cạnh tranh, triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), khơi thông nguồn vốn tài chính xanh và khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Cùng với đó, cần quy hoạch ngành công nghiệp phụ trợ năng lượng, phát triển năng lực chế tạo cơ khí và sản xuất nguyên liệu chiến lược trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu.