Viện trưởng Viện KSND tối cao Nguyễn Huy Tiến trình bày Tờ trình trước Quốc hội sáng 18/10.
Bảo vệ bên thứ ba ngay tình, làm rõ trách nhiệm bồi thường
Sáng 18/10, tiếp chương trình Kỳ họp thứ hai - Quốc hội khoá XVI, Quốc hội nghe Tờ trình dự án Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.
Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 22 điều, quy định phạm vi, đối tượng, điều kiện áp dụng; thẩm quyền của Viện kiểm sát và Tòa án; trình tự, thủ tục thu hồi, xử lý tài sản cùng trách nhiệm phối hợp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.
Trình bày Tờ trình, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ cơ chế thu hồi, xử lý tài sản không qua kết tội.
Trong thực tiễn, việc thu hồi tài sản liên quan đến các vụ án kinh tế, tham nhũng, chức vụ còn gặp khó khăn, kéo dài; tài sản có nguy cơ bị tẩu tán, che giấu, thất thoát hoặc suy giảm giá trị.
Dự thảo Nghị quyết được xây dựng nhằm tạo cơ sở pháp lý để thu hồi tài sản liên quan đến các tội phạm về rửa tiền, kinh tế, tham nhũng, chức vụ, đồng thời đánh giá tính khả thi của cơ chế này trong điều kiện Việt Nam.
Theo đó, trong trường hợp không thể truy cứu hoặc không thể tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật, Viện KSND khởi kiện, yêu cầu Tòa án xem xét việc thu hồi tài sản nhằm khắc phục hậu quả thiệt hại cho Nhà nước.
"Cơ chế này bổ sung phương thức xử lý tài sản có nguồn gốc từ tội phạm, không thay thế việc xử lý hình sự khi có đủ căn cứ. Việc áp dụng phải đồng thời bảo đảm lợi ích của Nhà nước, tôn trọng quyền sở hữu và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có liên quan", Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến nhấn mạnh.
Một nội dung đáng chú ý đối với các tổ chức, cá nhân có quyền và lợi ích liên quan đến tài sản là dự thảo Nghị quyết đặt ra yêu cầu bảo đảm quyền sở hữu và quyền lợi hợp pháp trong quá trình thu hồi, xử lý tài sản.
Theo Viện trưởng Viện KSND tối cao, việc xác định nguồn gốc tài sản, đánh giá chứng cứ và quyết định xử lý tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba ngay tình. Các vấn đề này do Tòa án xem xét, quyết định theo quy định pháp luật.
Dự thảo cũng kế thừa các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Tố tụng dân sự, tạo điều kiện để các bên cung cấp chứng cứ, thực hiện quyền tranh tụng và bảo vệ quyền lợi của mình.
Quy định cơ quan bồi thường nếu áp dụng không đúng biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với tài sản
Thẩm tra dự án, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội - ông Phan Chí Hiếu cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các trường hợp áp dụng cơ chế thí điểm cũng như thẩm quyền của Viện KSND và Tòa án.
 |
Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu |
Ủy ban đánh giá hồ sơ dự án đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét; nội dung dự thảo cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật và tương thích với điều ước quốc tế.
Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc quy định đưa các cơ quan tư pháp trong Quân đội vào diện áp dụng thí điểm. Theo dự thảo, hồ sơ vụ án, tài liệu và chứng cứ về tài sản liên quan đến tội phạm trong những vụ án do cơ quan tư pháp trong Quân đội thụ lý, giải quyết sẽ được chuyển sang cơ quan tố tụng ngoài Quân đội để Viện KSND khởi kiện và yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục dân sự.
"Đây là nội dung mới được bổ sung sau khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến, trong khi các cơ quan liên quan chưa có ý kiến về vấn đề này. Vì vậy, Ủy ban đề nghị Viện KSND tối cao cân nhắc chưa đưa nội dung này vào phạm vi thí điểm", ông Hiếu nói.
Về biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với tài sản, Ủy ban tán thành việc dự thảo cho phép áp dụng nhằm ngăn chặn nguy cơ tài sản bị tẩu tán, thất thoát sau khi có căn cứ kết thúc vụ án hình sự.
Dù vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm bồi thường theo từng giai đoạn nếu việc áp dụng biện pháp không đúng gây thiệt hại, để bảo đảm minh bạch và thống nhất khi thực hiện.
Uỷ ban cũng cho rằng, đối với doanh nghiệp và các chủ thể có giao dịch liên quan đến tài sản, việc xác định rõ nguồn gốc tài sản, quyền lợi của bên thứ ba ngay tình và trách nhiệm bồi thường khi áp dụng biện pháp không đúng là những nội dung cần theo dõi trong quá trình hoàn thiện dự thảo.
Dự thảo dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027 và được thực hiện thí điểm trong 2 năm. Cơ chế không áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 1/3/2027. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành quy định này, cho rằng thời điểm hiệu lực bảo đảm đồng bộ với một số luật liên quan, còn việc không áp dụng hồi tố góp phần bảo đảm nguyên tắc pháp chế và tính minh bạch trong áp dụng pháp luật.