Gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tuần hoàn chất thải trong sản xuất công nghiệp

Việc chuyển đổi từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn là bài toán chiến lược nhằm bảo đảm an ninh tài nguyên và hướng tới Net Zero vào năm 2050. Tuy nhiên, thực tiễn sản xuất công nghiệp vẫn vướng phải nhiều "điểm nghẽn" về định danh chất thải, hạ tầng tái chế và cơ chế tài chính...

Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020 cùng hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, thể chế hóa mô hình kinh tế tuần hoàn thông qua các công cụ kinh tế đột phá. Điểm cốt lõi của tư duy quản lý mới là chuyển hướng hoàn toàn từ việc xử lý ở cuối đường ống sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm. Theo đó, các tác động xấu đến môi trường được ngăn chặn ngay từ khâu thiết kế, lựa chọn vật liệu, áp dụng công nghệ sản xuất sạch hơn nhằm kéo dài tuổi thọ sản phẩm.

NHIỀU KHÓ KHĂN KHI CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH

Tuy nhiên, đánh giá về thực tiễn triển khai thời gian qua tại tọa đàm "Gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và tuần hoàn chất thải trong sản xuất công nghiệp để sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường", ThS. Trương Việt Trường, Chuyên viên chính Phòng Môi trường Công Thương, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường Công nghiệp, Bộ Công Thương, thẳng thắn nhìn nhận, tỷ lệ tái chế, tái sử dụng toàn ngành nhìn chung vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn khi chuyển đổi mô hình do rào cản về chi phí và hạ tầng. Dù các đơn vị đã thực hiện nghĩa vụ đóng góp kinh phí vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, nhưng cơ chế giải ngân và quy chế hoạt động của Quỹ chưa thực sự hoàn thiện, khiến nguồn lực to lớn này chưa được phát huy tối đa để hỗ trợ nâng cấp hạ tầng tái chế. Bên cạnh đó, sự liên kết chuỗi giá trị từ đơn vị phát thải đến các cơ sở xử lý, tái chế còn rất lỏng lẻo, cùng với hạ tầng logistics phục vụ thu gom chưa đồng bộ.

Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ thiếu các quy định pháp lý cụ thể về việc chấm dứt tư cách chất thải. ThS. Nguyễn Thi, Trường Đại học tài nguyên và Môi trường Hà Nội, chỉ rõ để một dòng chất thải được công nhận là hàng hóa và lưu thông tự do trên thị trường, cần bảo đảm ba điều kiện: có thị trường tiêu thụ rõ ràng; đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn môi trường; và có quy trình pháp lý minh bạch, đơn giản.

Một điểm nghẽn kỹ thuật khác là các sản phẩm phụ sau tái chế hiện vẫn chưa được gán mã HS. Việc thiếu mã HS khiến dòng vật liệu tuần hoàn không thể giao dịch thương mại chính thức, khó thế chấp vay vốn và không thể xuất khẩu. Đồng thời, những quy định cấm sử dụng chất thải nguy hại làm vật liệu san lấp cũng cần được xem xét lại thông qua việc xây dựng các quy chuẩn an toàn kỹ thuật riêng biệt để không bỏ phí các nguồn tài nguyên giá trị.

Thực tiễn từ doanh nghiệp ngành thép, mô hình kinh tế tuần hoàn đã đem lại những kết quả rõ rệt cả về mặt kinh tế lẫn môi trường. Song ông Lê Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL, cho biết quá trình vận hành thực tế của các doanh nghiệp thép vẫn vướng phải những bất cập. Nguồn thép phế liệu trong nước không đủ đáp ứng sản xuất nên doanh nghiệp phải nhập khẩu từ các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Úc, Mỹ.

Trong khi đó, quy định quản lý tạp chất trong phế liệu nhập khẩu của Việt Nam hiện chưa tiệm cận với thông lệ quốc tế, gây gia tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Mặt khác, các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU hay tiêu chuẩn Hộ chiếu sinh thái đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch dữ liệu phát thải và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Trong ngành giấy, TS. Lương Chí Hiếu, Chánh văn phòng Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, cho biết mỗi năm ngành giấy sử dụng gần 7 triệu tấn nguyên liệu tái chế, đặc biệt là giấy bao bì. Các nhà máy hiện đại đã nâng cấp công nghệ giúp giảm lượng nước tiêu thụ từ 10-15 m3 xuống chỉ còn 3-6 m3 cho mỗi tấn sản phẩm, nhưng ngành giấy đang gặp điểm nghẽn lớn ở quy định ký quỹ nhập khẩu phế liệu giấy. Mức ký quỹ hiện từ 15-20% giá trị lô hàng khiến nguồn vốn của doanh nghiệp bị đóng băng kéo dài mà chưa có cơ chế sử dụng hiệu quả nguồn tiền này.

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ, KHAI THÔNG NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH XANH

Để thúc đẩy mạnh mẽ mô hình kinh tế tuần hoàn, việc kết hợp giữa chính sách kiến tạo của Nhà nước và sự chủ động của doanh nghiệp đóng vai trò quyết định. ThS. Nguyễn Thi khuyến nghị cần sớm xây dựng một "tháp ưu tiên" thống nhất trong quản lý chất thải trên toàn quốc, áp dụng đồng bộ cho mọi loại thải từ sinh hoạt đến công nghiệp.

"Tháp ưu tiên này cần xếp thứ tự từ từ chối phát sinh, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng đến chôn lấp. Nếu không có sự thống nhất này, việc phát triển quá mức các dự án đốt rác phát điện tại một số địa phương có thể làm triệt tiêu nguồn nguyên liệu phục vụ cho ngành công nghiệp tái chế", ông Thi cảnh báo.

Bên cạnh đó, chính sách EPR (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) cần đưa các tổ chức thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) làm trung tâm vận hành, giúp kiểm soát minh bạch dòng tiền, dòng vật liệu và dòng thông tin. Đồng thời, cần có giải pháp chuyển đổi công bằng nhằm tích hợp lực lượng thu gom phi chính thức (đồng nát, cơ sở nhỏ lẻ) vào hệ thống quản lý chính thức, giúp họ có thu nhập ổn định và được bảo đảm an sinh xã hội.

Đáng chú ý, Nhà nước cần quy định tỷ lệ sử dụng nguyên liệu tái chế bắt buộc trong các sản phẩm nhựa, giấy ở mức phù hợp với thực tiễn quốc tế để kích cầu thị trường nguyên liệu thứ cấp, tránh nguy cơ biến Việt Nam thành nơi tiêu thụ các sản phẩm có tỷ lệ tái chế thấp.

Về phía Bộ Công Thương, ThS. Trương Việt Trường cho biết Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam giai đoạn 2025-2030 (theo Quyết định số 1894/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) đã xác định phát triển công nghiệp môi trường thành ngành kinh tế chiến lược.

Để triển khai chương trình này, Bộ Công Thương tập trung đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ, bổ sung các công nghệ tái chế mới vào Danh mục thiết bị, sản phẩm ưu đãi tại Quyết định số 980/QĐ-TTg, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cộng sinh công nghiệp trong các khu công nghiệp.

Đặc biệt, việc khơi thông các nguồn tài chính xanh sẽ tạo bệ đỡ vững chắc cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ tái chế mới và tận dụng các chính sách ưu đãi lãi suất vay vốn (giảm 2% lãi suất theo Quyết định số 46/2026/QĐ-TTg).

Sự đồng bộ về thể chế, sự rõ ràng trong phân định sản phẩm phụ và chất thải, cùng việc đơn giản hóa thủ tục tiếp cận tín dụng xanh sẽ là động lực quan trọng để cộng đồng doanh nghiệp bứt phá, chuyển hóa hoàn toàn chất thải công nghiệp thành nguồn tài nguyên giá trị, góp phần đưa nền kinh tế Việt Nam phát triển nhanh và bền vững.