Chuyển đổi tư duy về vốn
Năm 2006, SCIC chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu một thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý vốn nhà nước. Lần đầu tiên, chức năng quản lý nhà nước được tách khỏi chức năng đại diện chủ sở hữu vốn tại doanh nghiệp. Thay vì để các bộ, ngành vừa quản lý nhà nước vừa trực tiếp thực hiện quyền chủ sở hữu, Nhà nước đưa phần vốn của mình vào một đầu mối chuyên nghiệp, hoạt động theo cơ chế thị trường.
Chỉ sau 5 năm hoạt động, mô hình này đã được Bộ Chính trị đánh giá là chủ trương đúng đắn trong quá trình đổi mới, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước tại Kết luận 78-KL/TW năm 2010. Đến Nghị quyết 12-NQ/TW năm 2017, SCIC tiếp tục được xác định là một trong những thiết chế hỗ trợ cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước.
Nhìn từ kết quả 20 năm, có thể thấy SCIC đã thực hiện tốt vai trò quản trị và tái cơ cấu vốn nhà nước. Tổng công ty đã tiếp nhận vốn nhà nước tại 1.086 doanh nghiệp, với tổng giá trị vốn nhà nước theo vốn điều lệ là 34.328 tỷ đồng. Trong số này, có 27 tập đoàn, tổng công ty đã cổ phần hóa và 34 công ty TNHH một hoặc hai thành viên.
 |
'Đầu vào' như vậy song 'đầu ra' là một quy mô giá trị lớn hơn rất nhiều. SCIC đã thực hiện chuyển nhượng vốn tại 1.070 doanh nghiệp, thu về gần 56.000 tỷ đồng, gấp 4,1 lần giá vốn. Có những thương vụ bán vốn được giới đầu tư và chuyên môn bình chọn tiêu biểu như khoản bán vốn tại Vinamilk đạt 20.276 tỷ đồng, gấp 31,3 lần giá vốn; tại Nhựa Bình Minh thu 2.331 tỷ đồng, gấp 16,1 lần giá vốn. Số doanh nghiệp mà SCIC thực hiện tái cơ cấu chiếm 1/6 doanh nghiệp nhà nước thực hiện tái cơ cấu trong giai đoạn trên.
Quan sát hoạt động của SCIC trong suốt hai thập kỷ qua, chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành nhận xét, SCIC không chỉ tiếp nhận vốn rồi nắm giữ, phần quan trọng trong sứ mệnh của tổ chức này là đưa nguồn vốn nhà nước ra khỏi những lĩnh vực Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ, đồng thời tối đa hóa giá trị khi thực hiện thoái vốn.
Vinaconex là một trong những ví dụ tiêu biểu về vai trò của SCIC trong tái cơ cấu doanh nghiệp trước khi bán vốn và tối ưu giá trị vốn nhà nước.
Khi SCIC nhận chuyển giao phần vốn nhà nước, doanh nghiệp đang chịu sức ép tài chính lớn, đặc biệt từ dự án Xi măng Cẩm Phả. Thay vì lựa chọn giải pháp bán vốn ngay, SCIC tham gia sâu hơn vào quá trình tái cơ cấu, Tổng công ty đã thực hiện hai đợt đầu tư tăng vốn vào Vinaconex với tổng giá trị hơn 1.600 tỷ đồng; đồng thời cử nhân sự tham gia Hội đồng quản trị, Ban Điều hành và các vị trí quan trọng, tổ chức rà soát thường xuyên hoạt động quản trị và tái cấu trúc Xi măng Cẩm Phả.
Khi doanh nghiệp vượt qua điểm nghẽn, SCIC mới thực hiện thoái toàn bộ vốn vào năm 2018, đem lại doanh thu trên 4.600 tỷ đồng, lợi nhuận trên 3.000 tỷ đồng.
Vai trò 'bà đỡ' của SCIC ở những thời điểm doanh nghiệp khó khăn thể hiện rõ tại Tổng công ty Sông Đà. Cụ thể, SCIC tham gia xử lý những vấn đề tài chính phức tạp, trong đó có đàm phán gia hạn khoản trái phiếu 1.040 tỷ đồng, hỗ trợ phát hành thêm 350 tỷ đồng trái phiếu và cử nhân sự tham gia Hội đồng quản trị, Ban Kiểm soát để hỗ trợ doanh nghiệp. Lợi nhuận của doanh nghiệp từ mức 31,7 tỷ đồng năm 2020 đã tăng lên 661,7 tỷ đồng năm 2025. Doanh nghiệp bắt đầu chia cổ tức từ năm 2021 và hiện duy trì mức cổ tức từ 10 - 12% hàng năm.
Đối với các doanh nghiệp trong ngành dược như Dược Hậu Giang, Traphaco, Domesco, Vinapharm, SCIC tập trung vào quản trị cấp chiến lược, làm cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước, phối hợp chặt chẽ với các cổ đông lớn khác, hỗ trợ tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, giúp các doanh nghiệp duy trì tăng trưởng ổn định. Kết quả là, các doanh nghiệp ngành dược có vốn của SCIC tăng trưởng ổn định, cổ tức SCIC nhận được duy trì ở mức tốt; trong đó, mức cổ tức năm 2024 từ danh mục này là 535 tỷ đồng.
Nhiều trường hợp khác lại cho thấy hiệu quả của chiến lược 'nắm giữ để tạo giá trị' của SCIC. Chẳng hạn, tại Tổng công ty Sữa Việt Nam (Vinamilk), giá trị vốn tiếp nhận ban đầu là 795 tỷ đồng. SCIC đã đầu tư hiện hữu vào Vinamilk với giá trị 6.900 tỷ đồng. Tổng lợi ích kinh tế SCIC thu được đến thời điểm này khoảng 106.468 tỷ đồng. Đó là chưa kể, hàng năm, Vinamilk mang lại dòng tiền cổ tức đều đặn cho SCIC - với tỷ lệ cao so với mặt bằng chung thị trường.
Tại FPT, SCIC là cổ đông thiểu số nhưng tham gia vào quản trị, điều lệ và các cơ chế bảo vệ quyền cổ đông. Giá trị phần vốn của SCIC tại FPT tăng lên khoảng 9.500 tỷ đồng, gấp hơn 200 lần giá trị nhận ban đầu, cổ tức bằng tiền đạt khoảng 1.250 tỷ đồng.
Thước đo năng lực quản lý, đầu tư vốn
Một tổ chức được giao quản lý và kinh doanh vốn nhà nước cuối cùng vẫn phải trả lời câu hỏi đơn giản nhất, đồng vốn có sinh lời hay không?
Trong 20 năm, SCIC đạt tổng lợi nhuận trước thuế 121.138 tỷ đồng, ROE bình quân cả giai đoạn đạt 13,2%/năm, nếu tính riêng trong 5 năm gần đây, ROE đạt tới 14%/năm.
Quy mô tổ chức cũng thay đổi rất lớn so với thời điểm mới thành lập. Doanh thu tăng 93 lần, lợi nhuận sau thuế tăng 94 lần, vốn chủ sở hữu tăng 19 lần và tổng tài sản tăng 14 lần. Danh mục vốn đang nắm giữ hiện vượt 203.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 7,8 tỷ USD.
Đáng chú ý hơn cả là số tiền nộp ngân sách lên tới 111.706 tỷ đồng. Dữ liệu này cho thấy vốn nhà nước tại SCIC không chỉ được bảo toàn trên sổ sách, mà đã được chuyển hóa thành dòng tiền thực tế cho ngân sách. Ở góc độ này, tổng số tiền SCIC nộp ngân sách trong 20 năm thậm chí đã gấp hơn 3 lần số vốn nhà nước SCIC tiếp nhận ban đầu.
Nếu chỉ nhìn vai trò của SCIC qua lăng kính thoái vốn sẽ là chưa đầy đủ. Một phần ngày càng quan trọng khác là đầu tư vào những thời điểm mà thị trường không dễ dàng cung cấp vốn. Tính đến cuối năm 2025, tổng số vốn SCIC đã giải ngân cho hoạt động đầu tư đạt 64.037 tỷ đồng, tương đương hơn 2 tỷ USD. Tổng công ty đã đầu tư vào các lĩnh vực năng lượng, tài chính, hàng không và nhiều ngành kinh tế quan trọng khác.
Một ví dụ tiêu biểu là khoản đầu tư vào Ngân hàng TMCP Quân đội (MB). SCIC đầu tư tổng cộng 2.344 tỷ đồng, tương đương 9,83% vốn điều lệ của nhà băng này. Tính đến cuối năm 2025, hiệu quả khoản đầu tư ước tính đạt 18.591 tỷ đồng, bao gồm 988 tỷ đồng cổ tức lũy kế và 17.603 tỷ đồng chênh lệch giữa giá trị thị trường với giá vốn.
Tại Vietnam Airlines, SCIC thực hiện hai lần đầu tư với tổng giá trị 14.665 tỷ đồng. Khoản đầu tư 6.895 tỷ đồng hỗ trợ hãng hàng không cải thiện thanh khoản trong giai đoạn đại dịch Covid-19 và đến năm 2025, SCIC giải ngân thêm 7.770 tỷ đồng bổ sung vốn điều lệ, góp phần giúp Vietnam Airlines thoát khỏi tình trạng âm vốn chủ sở hữu và có thêm nguồn lực phục hồi.
Trong giai đoạn 2008 - 2009, SCIC cũng từng đầu tư vào một số doanh nghiệp năng lượng với tỷ lệ 10 - 25%, hỗ trợ EVN giải quyết nhu cầu vốn cho các dự án điện trong bối cảnh khó khăn huy động vốn.
Sau hai thập kỷ, SCIC còn sở hữu tài sản không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, đó là năng lực quản trị vốn. Hơn 200 cán bộ được đào tạo chuyên sâu về quản trị, đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước. SCIC đã xây dựng hơn 130 văn bản, quy chế nội bộ và chuẩn hóa nhiều quy trình nghiệp vụ. Tổng công ty cũng hợp tác với JICA, PwC, Viện Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản để xây dựng Bộ Quy tắc quản trị doanh nghiệp và Sổ tay hướng dẫn biểu quyết dựa trên chuẩn mực OECD. Cơ chế người đại diện chuyên nghiệp kết hợp với giám sát của chủ sở hữu đã trở thành một trong những nền tảng giúp SCIC quản trị hiệu quả danh mục.
Trong hành trình 20 năm hoạt động, con đường của SCIC không hẳn luôn thuận lợi, có những thời điểm đứng trước không ít thử thách, thậm chí là cả sự tồn tại. Nhưng thực tiễn và xu hướng quản trị vốn hiện đại trên thế giới đã khẳng định tính đúng đắn của mô hình SCIC, đặt ra nhu cầu chuyển đổi ở giai đoạn mới, qua đó đóng góp lớn hơn cho kỷ nguyên tăng trưởng của đất nước.