Ba trụ cột định hình hợp tác khoa học công nghệ
Phát biểu tại phiên khai mạc, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh những bài toán phức tạp mang tính toàn cầu đòi hỏi sự chung tay vượt ra ngoài biên giới của từng quốc gia.
Bộ trưởng khẳng định: "Biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh vẫn là các thách thức mà các quốc gia không thể nào có thể giải quyết một mình".
Theo người đứng đầu ngành khoa học và công nghệ, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là hạt nhân của mô hình tăng trưởng kinh tế mới tại Việt Nam, trong đó hợp tác quốc tế giữ vai trò then chốt. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu bật ba định hướng hành động trọng tâm:
Thứ nhất, tập trung đầu tư vào con người và tạo điều kiện thời gian để các ý tưởng khoa học hoàn thiện. Nghiên cứu cơ bản – quá trình tìm tòi tri thức nền tảng chưa hướng ngay tới mục tiêu thương mại hóa – đòi hỏi nguồn lực tài chính bền bỉ nhiều năm để bộc lộ hết giá trị. Do đó, các nhà khoa học trẻ cần môi trường học thuật tự do để thử nghiệm, đi cùng các kênh cấp vốn công bằng, cởi mở và linh hoạt.
Thứ hai, thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa giới nghiên cứu và khối doanh nghiệp. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và cơ chế hỗ trợ để nhà khoa học cung cấp tri thức, trong khi doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm đặt hàng bài toán thị trường và ứng dụng thành tựu vào chuỗi giá trị thực tế.
Thứ ba, đưa hợp tác quốc tế vào các chương trình hành động cụ thể. Hợp tác không chỉ dừng ở trao đổi học thuật mà phải cùng xác định danh mục ưu tiên, phối hợp thẩm định đề xuất nghiên cứu, đồng thời bảo đảm môi trường tài chính, hạ tầng kỹ thuật và cơ hội phát triển nghề nghiệp cho đội ngũ nghiên cứu trẻ.
Mô hình "3 nhà" và cơ chế chia sẻ rủi ro tài trợ
 |
PGS.TS Đào Xuân Chiến, Giám đốc NAFOSTED, phát biểu tại sự kiện. |
Làm rõ bài toán vận hành thực tế, PGS.TS Đào Xuân Chiến, Giám đốc NAFOSTED, cho rằng việc nâng cao hiệu quả hợp tác đòi hỏi sự chuyển dịch căn bản về phương thức cấp vốn nghiên cứu. Theo ông, trước các thách thức đan xen như an ninh lương thực, dịch bệnh và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), không một tổ chức hay quốc gia đơn lẻ nào đủ nguồn lực tự giải quyết.
Giám đốc NAFOSTED nhấn mạnh: "Mối quan hệ hợp tác hiệu quả sẽ cần phải vượt ra khỏi ranh giới của những hoạt động cơ bản, từ việc trao đổi thông tin sang phát triển các chương trình chung, và từ việc cấp vốn riêng lẻ sang điều phối tất cả nguồn lực tài trợ".
Ông đặc biệt lưu ý các cơ quan tài trợ cần áp dụng cơ chế cấp vốn linh hoạt, chấp nhận rủi ro và độ trễ tất yếu của hoạt động nghiên cứu khoa học công nghệ.
Mô hình liên kết "3 nhà" được xác định là hạt nhân của chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo. Trong mô hình này, Nhà quản lý ban hành khung chính sách và huy động vốn; Nhà khoa học phát triển tri thức và kiểm chứng công nghệ; còn Nhà doanh nghiệp giữ vai trò kiểm chứng thương mại thông qua đặt hàng, thử nghiệm và tiếp nhận chuyển giao.
Thương mại hóa công nghệ được hiểu là quá trình chuyển giao kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm hoặc dịch vụ có khả năng kinh doanh sinh lời trên thị trường. Để chuỗi liên kết này vận hành thông suốt, các đại biểu tại diễn đàn nhấn mạnh sự cần thiết của các quy chuẩn minh bạch trong việc đặt hàng, chia sẻ chi phí, bảo vệ sở hữu trí tuệ và thẩm định kết quả.
Tính thực tiễn của diễn đàn được cụ thể hóa tại các phiên chuyên đề về chuyển giao công nghệ chiến lược trong lĩnh vực y sinh, vắc-xin, vật liệu mới và giải pháp năng lượng sạch – tiêu biểu như công nghệ sạc hai chiều (V2G) tích hợp lưới điện phân tán.
Bài học từ Thụy Sĩ
Chia sẻ góc nhìn quốc tế, ông Thomas Gass, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Thụy Sĩ tại Việt Nam, mang đến những bài học kinh nghiệm sâu sắc từ một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về chỉ số đổi mới sáng tạo. Đại sứ nhận định các bước đột phá công nghệ luôn khởi nguồn từ những ý tưởng sơ khai đầy rủi ro, nơi vai trò của các quỹ tài trợ là trao cho nhà khoa học thời gian và nguồn lực cần thiết.
Đại sứ Thomas Gass đưa ra cảnh báo đáng chú ý về xu hướng nóng vội trong thương mại hóa: "Nếu chúng ta chỉ tài trợ cho các nghiên cứu liên quan đến ứng dụng thương mại hóa, chúng ta sẽ đối mặt rủi ro bỏ qua những phát kiến có thể làm thay đổi cuộc sống trong vòng 10 đến 20 năm tới". Từ thực tiễn Thụy Sĩ, ông khuyến nghị hệ thống tài trợ nghiên cứu phải dựa trên nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng và chất lượng học thuật, bảo đảm quyền tự do sáng tạo và quyền được thử nghiệm thất bại của nhà nghiên cứu.
Tại Việt Nam, khuôn khổ hợp tác khoa học công nghệ song phương với Thụy Sĩ triển khai từ năm 2020 đã tài trợ hơn 20 dự án nghiên cứu chung với tổng kinh phí giải ngân khoảng 8 triệu USD. Mô hình này vận hành theo cơ chế đồng thuận: nhà khoa học hai nước cùng xác định bài toán nghiên cứu, thẩm định chung đề xuất, và mỗi quỹ quốc gia tự tài trợ cho nhóm nghiên cứu của mình.
Các chương trình đang mở rộng sang nhiều lĩnh vực thiết thực như ứng dụng AI trong chẩn đoán y tế, y sinh học phối hợp với Đại học Geneva, và thích ứng biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Vừa qua, hai nước đã ký Ý định thư về hợp tác phát triển kinh tế nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo nhân chuyến thăm của Tổng thống Guy Parmelin, đồng thời ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA), mở đường cho dòng chảy hàng hóa và tri thức xuyên biên giới. Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ và NAFOSTED hiện đang chuẩn bị cho đợt kêu gọi tài trợ nghiên cứu chung lần thứ ba vào năm 2027.