Khủng hoảng dầu diesel khi nào 'chạm đáy'?

Trong 'Báo cáo Thị trường Dầu mỏ tháng 10' vừa công bố, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo tình trạng khan hiếm dầu diesel có thể kéo dài đến nửa cuối năm 2027, ngay cả khi hoạt động lọc dầu phục hồi trong những tháng tới. Theo cơ quan này, nguồn cung khó có thể nhanh chóng bù đắp lượng tồn kho đã sụt giảm mạnh.

Thị trường dầu diesel đã thắt chặt bất thường trong quý III, trái với xu hướng mùa vụ thông thường. Lượng tồn kho sụt giảm mạnh trong quý II càng làm suy yếu khả năng đáp ứng nhu cầu trước mùa đông ở bắc bán cầu.

Theo IEA, xuất khẩu dầu diesel toàn cầu trong tháng 9 giảm khoảng 700.000 thùng/ngày so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng nguồn cung từ Nga và Trung Đông giảm tổng cộng 1,3 triệu thùng/ngày, chỉ được bù đắp một phần bởi lượng xuất khẩu tăng từ các nguồn khác.

Trong khi giá dầu cao đã khiến nhu cầu dầu mỏ nói chung suy yếu, nhu cầu dầu diesel vẫn tương đối ổn định do loại nhiên liệu này gắn chặt với hoạt động kinh tế. Dầu diesel là đầu vào thiết yếu của vận tải hàng hóa, nông nghiệp, xây dựng và nhiều ngành công nghiệp. Giá nhiên liệu tăng kéo dài vì thế có thể lan tỏa sang chi phí vận chuyển, sản xuất và phân phối, làm gia tăng áp lực lạm phát.

Giá dầu diesel bán buôn tại Singapore đã vượt 200 USD/thùng vào giữa tháng 9, trong khi giá tại châu Âu và Mỹ đạt mức cao kỷ lục khoảng 220 USD/thùng. Dù giá đã hạ nhiệt so với mức đỉnh, IEA cho biết giá dầu diesel vẫn gần gấp đôi giá dầu thô và mức trước khủng hoảng. Cơ quan này cảnh báo căng thẳng trên thị trường vận tải dầu thô có thể tiếp tục đẩy giá dầu diesel giao đến các thị trường nhập khẩu lớn, gồm châu Âu, châu Phi và Mỹ-Latin, tăng trở lại trong những tuần tới.

Một yếu tố đáng lo ngại là nguồn cung khó phục hồi đủ nhanh để bù đắp lượng tồn kho đã mất. IEA dự báo hoạt động lọc dầu toàn cầu sẽ giảm khoảng 2,3 triệu thùng/ngày trong năm 2026, xuống 81,7 triệu thùng/ngày, trước khi tăng trở lại trong năm 2027.

Dù sản lượng lọc dầu được kỳ vọng phục hồi vào cuối năm, nguồn cung dầu diesel vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu trong quý IV/2026. Theo các chuyên gia của IEA, việc bổ sung lượng tồn kho đã mất, ngoài những biến động theo mùa thông thường, khó có thể hoàn tất trước nửa cuối năm 2027.

Thúc đẩy xả kho dự trữ giữa sức ép nguồn cung

Trước tình trạng thị trường thắt chặt, Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol kêu gọi các nước thành viên chưa hoàn thành cam kết giải phóng dự trữ dầu từ tháng 3 đẩy nhanh tiến độ, đồng thời ưu tiên dầu diesel trong phạm vi có thể. Ông cũng đề nghị những nước đã hoàn thành cam kết đánh giá nhu cầu giải phóng thêm nhiên liệu, xác định quy mô và thời điểm thực hiện nếu cần thiết.

'Diễn biến thị trường hiện nay đòi hỏi các nước phải hành động ngay. Việc tăng cường hợp tác giữa các thành viên IEA sẽ giúp ứng phó hiệu quả hơn với những thách thức này', ông Birol nhấn mạnh trong tuyên bố ngày 11/10, trước cuộc họp hội đồng điều hành IEA ngày 15/10.

Động thái này tiếp nối thỏa thuận hồi tháng 3, khi 32 nước thành viên IEA nhất trí đưa 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp ra thị trường để ứng phó với gián đoạn nguồn cung do xung đột tại Trung Đông. Đây là đợt giải phóng dự trữ lớn nhất trong lịch sử tổ chức.

Tuy nhiên, tiến độ thực hiện cam kết cho thấy lượng dầu đã công bố chưa đồng nghĩa với toàn bộ nguồn cung bổ sung đã được đưa ra thị trường. Theo IEA, tính đến ngày 7/10, các nước thành viên đã giải phóng khoảng 325 triệu thùng. Việc hoàn tất những cam kết còn lại có thể đưa thêm khoảng 100 triệu thùng ra thị trường.

Ngoài lượng dầu đang được giải phóng theo cam kết, các thành viên IEA vẫn nắm giữ lượng dự trữ dầu khẩn cấp công khai tương đương khoảng 1,1 tỷ thùng, trong đó có hơn 200 triệu thùng dầu diesel. IEA cho biết tổ chức sẵn sàng phối hợp đưa thêm lượng dự trữ này ra thị trường nếu cần thiết.

Áp lực cũng gia tăng sau khi Nhóm G7 đầu tháng 10 đạt thỏa thuận giải phóng khẩn cấp tối đa 100 triệu thùng dầu thô và dầu diesel. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cảnh báo Washington có thể cấm xuất khẩu dầu diesel sang một số nước châu Âu nếu các nước này không hành động mạnh mẽ hơn để kiềm chế giá nhiên liệu.

Tuy nhiên, các nước thành viên Liên minh châu Âu nhìn chung cho rằng thỏa thuận của G7 chủ yếu nhằm thực hiện các cam kết đã đưa ra hồi tháng 3, thay vì yêu cầu giải phóng thêm lượng dầu dự trữ mới. Đức cũng cho biết đang chuẩn bị phê duyệt việc đưa lượng dầu đã được phân bổ theo cam kết trước đó ra thị trường.

Việc giải phóng dự trữ có thể giúp bổ sung nguồn cung và giảm bớt áp lực giá trong ngắn hạn. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân gây thiếu hụt. Nếu vấn đề nằm ở nguồn dầu thô, lượng dầu dự trữ bổ sung có thể giúp cải thiện tình hình. Ngược lại, nếu các nhà máy lọc dầu bị hư hại hoặc hoạt động xuất khẩu nhiên liệu bị hạn chế, dầu thô bổ sung chưa chắc có thể nhanh chóng chuyển hóa thành dầu diesel thành phẩm. Vì vậy, giải phóng trực tiếp dầu diesel có thể mang lại hiệu quả tức thời hơn.

Dù vậy, kho dự trữ khẩn cấp chỉ là công cụ ứng phó với những gián đoạn tạm thời, không thể thay thế lâu dài hoạt động sản xuất, lọc dầu và thương mại bình thường. Việc rút thêm dầu khỏi kho cũng làm giảm lượng dự phòng nếu khủng hoảng kéo dài hoặc một cú sốc mới xuất hiện.

Triển vọng phục hồi mong manh

Quy mô suy giảm tồn kho cho thấy thị trường đang có ít dư địa ứng phó hơn trước các cú sốc nguồn cung. Theo báo cáo tháng 10 của IEA, lượng dầu tồn kho toàn cầu được theo dõi đã giảm thêm trong tháng 9. Tính đến cuối tháng này, lượng tồn kho thấp hơn khoảng 509 triệu thùng so với cuối tháng 2, trong đó tồn kho trên đất liền giảm mạnh.

Tình trạng thiếu hụt dầu diesel còn chịu tác động từ chi phí vận chuyển và giá dầu thô tăng cao. Tại châu Âu và châu Á, chi phí đầu vào tăng đã làm suy giảm biên lợi nhuận lọc dầu. Nếu lợi nhuận tiếp tục bị thu hẹp, một số nhà máy có chi phí cao có thể giảm công suất, khiến nguồn cung nhiên liệu tinh chế càng khó cải thiện trước cuối năm.

IEA dự báo nhu cầu dầu mỏ toàn cầu giảm trung bình 2,6 triệu thùng/ngày trong năm 2026, xuống khoảng 102,4 triệu thùng/ngày, trong đó dầu diesel chiếm khoảng 25% mức sụt giảm. Nguồn cung dầu mỏ toàn cầu được dự báo giảm 5,8 triệu thùng/ngày trong năm nay, xuống 100,7 triệu thùng/ngày, trước khi tăng trở lại 7,7 triệu thùng/ngày trong năm 2027.

Tuy nhiên, triển vọng phục hồi vẫn phụ thuộc lớn vào tình hình an ninh tại Trung Đông. Thủ đô Riyadh của Ả Rập Xê Út liên tiếp hứng chịu các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tại Yemen. Giới chức nước này cũng cho biết một tòa nhà hành chính thuộc tập đoàn dầu khí Saudi Aramco đã bị nhắm mục tiêu trong đêm.

IEA cảnh báo những cuộc tấn công mới nhằm vào Ả Rập Xê Út có thể làm chệch hướng quá trình phục hồi của thị trường. Việc nước này tăng sản lượng trong tháng 9 từng góp phần thúc đẩy nguồn cung của liên minh OPEC+ tăng trong tháng đó, nhưng các rủi ro an ninh tiếp tục khiến triển vọng những tháng còn lại trở nên khó lường.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự đoán rằng nguồn cung lọc dầu tăng trở lại sẽ giúp thị trường dầu diesel chuyển sang trạng thái dư cung trong quý I/2027, qua đó hỗ trợ tồn kho phục hồi theo quy luật mùa vụ. Tuy nhiên, lượng dư cung này khó đủ để bù đắp thâm hụt tích lũy trong năm 2026. Thị trường vì thế vẫn có thể duy trì trạng thái thắt chặt đến sâu trong năm 2027, phụ thuộc đáng kể vào khả năng phục hồi nguồn cung sản phẩm dầu mỏ từ Trung Đông.