Kinh tế biển ba chiều: Mở thêm không gian cộng hưởng giá trị

Không gian biển đang được nhìn nhận không chỉ là nơi khai thác một ngành kinh tế riêng lẻ. Cách tiếp cận ba chiều - từ mặt nước, cột nước đến đáy biển và lòng đất dưới đáy biển - mở ra khả năng tổ chức nhiều hoạt động trên cùng một vùng biển; đồng thời cũng cũng đặt ra yêu cầu mới về quy hoạch, điều phối và bảo vệ hệ sinh thái...

Biển là một không gian liên thông, trong đó các hoạt động kinh tế không tồn tại theo những đường ranh giới rõ ràng như trên đất liền. Một vùng biển có thể đồng thời là tuyến giao thông, ngư trường, nơi phát triển năng lượng, nuôi trồng thủy sản hoặc chứa các công trình hạ tầng dưới đáy.

MỘT VÙNG BIỂN, NHIỀU LỚP GIÁ TRỊ

Chính 'đặc điểm đồng thời' nói trên đang đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy khai thác theo từng ngành sang tổ chức và quản trị không gian biển theo chiều sâu.

Không gian biển có thể được nhìn nhận theo ba chiều gồm mặt nước, tầng nước và đáy biển, lòng đất dưới đáy biển. Theo Hội Thủy sản Việt Nam (Vinafis), cách tiếp cận này cho phép hình dung tại cùng một tọa độ biển, phía trên có thể diễn ra hoạt động đánh bắt thủy sản hay giao thông vận tải trong khi phía dưới có thể tồn tại các công trình dầu khí hay hạ tầng ngầm.

Ở tầng mặt nước và ven bờ là hệ thống cảng biển, logistics, đô thị biển, du lịch sinh thái. Với cột nước, không gian phát triển có thể mở rộng sang điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao và các hoạt động hàng hải.

Trong khi đó, ở tầng đáy và dưới đáy biển là những hướng khai thác khác như tài nguyên khoáng sản, hạ tầng cáp ngầm, năng lượng địa nhiệt hay các công nghệ lưu trữ carbon. Đây cũng là những lớp hoạt động được đề cập trong cách tiếp cận kinh tế biển ba chiều hiện nay.

Cùng nhận định này, PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nhà khoa học hàng đầu về biển đảo, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam (Bộ Tài Nguyên và Môi trường trước đây), hiện là Phó Chủ tịch thường trực phụ trách Hội Thủy sản Việt Nam, cho rằng biển là không gian liên thông, chứa đựng giá trị đa ngành. Theo ông, cách quản lý theo từng ngành riêng lẻ dễ tạo xung đột giữa cảng biển, du lịch, dầu khí, thủy sản.

Với ngành thủy sản, cách tiếp cận trên tạo ra một thay đổi quan trọng. Thay vì chỉ xác định một vùng biển cho một hoạt động, quy hoạch cần tính đến sức chịu tải của môi trường, sự tương tác giữa các ngành và những khu vực sinh thái quan trọng như rạn san hô, thảm cỏ biển, vùng sinh sản của hải sản. Từ đó, bảo tồn nguồn lợi có thể được đặt cùng với phát triển nuôi biển công nghệ cao và du lịch sinh thái biển.

Ngoài ra, 'ba chiều' không đơn thuần là chia biển thành ba lớp không gian. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng cộng hưởng các hoạt động, thay vì để từng ngành khai thác một phần không gian rồi phát sinh xung đột với những ngành còn lại.

Chẳng hạn, hoạt động khai thác khoáng sản hoặc dầu khí nếu không được kiểm soát có thể ảnh hưởng đến chất lượng nước, nguồn lợi hải sản và đường di chuyển của các loài cá. Ngược lại, việc phân vùng sử dụng biển hợp lý có thể xác định thứ tự ưu tiên, bảo vệ những khu vực sinh thái quan trọng và tạo điều kiện cho nhiều hoạt động kinh tế cùng phát triển.

Với góc nhìn của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, đây là cơ sở để ngành thủy sản phát triển theo hướng hiện đại hơn, thay vì chỉ mở rộng khai thác theo chiều rộng.

KHÔNG GIAN MỚI CẦN MỘT CÁCH QUẢN TRỊ MỚI

Sự thay đổi về cách nhìn không gian biển đang diễn ra cùng với những định hướng mới về phát triển kinh tế biển.

Nghị quyết 218/NQ-CP ngày 07/8/2026 của Chính phủ thực hiện Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, đặt yêu cầu đổi mới tư duy, nâng cao hiệu quả quản trị biển; phát triển các ngành kinh tế biển theo hướng hiện đại, xanh, thông minh; đồng thời mở ra các ngành kinh tế biển mới.

Chương trình cũng xác định nhiệm vụ đầu tư đồng bộ hạ tầng biển, mở rộng không gian phát triển và từng bước hình thành các trung tâm kinh tế biển. Định hướng này tạo thêm cơ sở để những lớp không gian mới của biển được nhìn nhận như một bộ phận của nền kinh tế, thay vì chỉ là các nguồn tài nguyên riêng biệt.

Trong đó, khoa học - công nghệ và dữ liệu không gian sẽ có vai trò lớn hơn. Khi một vùng biển có thể đồng thời phục vụ giao thông, thủy sản, năng lượng và bảo tồn, việc quyết định hoạt động nào được triển khai ở đâu, ở độ sâu nào và với điều kiện gì không thể chỉ dựa vào quy hoạch đơn ngành.

TS Kinh tế Trần Hoàng Ngân cho biết quy mô kinh tế biển và vùng ven biển Việt Nam, tính theo GDP, bình quân đạt khoảng 47- 48% GDP cả nước, trong đó GDP của kinh tế thuần biển mới đạt khoảng 20 - 22%.

Để khai thác hiệu quả và phát triển bền vững kinh tế biển, PGS. TS Nguyễn Chu Hồi đề xuất các địa phương ven biển cần chuyển từ cách tiếp cận 'dàn hàng ngang' sang đánh giá sức chịu tải của môi trường biển và sự tương tác giữa các ngành; đồng thời tăng cường phối hợp giữa thủy sản, hàng hải, năng lượng và du lịch, ứng dụng khoa học - công nghệ trong giám sát tài nguyên và bảo tồn nguồn lợi.

Ở cấp độ quốc gia, yêu cầu này cũng gắn với quy hoạch không gian biển. Quy hoạch tổng thể quốc gia đã xác định định hướng phát triển các ngành kinh tế biển, đồng thời phân vùng biển theo các chức năng bảo vệ, bảo tồn, phát triển kinh tế, quốc phòng và an ninh; trong đó có những khu vực cấm khai thác, khai thác có điều kiện và khuyến khích phát triển. 

Theo TS kinh tế Trần Hoàng Ngân, các ngành kinh tế biển của Việt Nam cần chuyển từ nền kinh tế khai thác và gây ô nhiễm môi trường sang kinh tế xanh.

Như vậy, bài toán của kinh tế biển ba chiều không chỉ nằm ở việc có thêm một tầng không gian để khai thác. Yêu cầu đặt ra là phải biết tổ chức chúng trong cùng một hệ sinh thái gồm điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao, cảng biển và logistics mở rộng kết nối chuỗi cung ứng, hạ tầng cho năng lượng, dữ liệu và những ngành kinh tế mới. Các lớp giá trị này chỉ có thể bổ trợ cho nhau khi được đặt trong một hệ thống quy hoạch và quản trị thống nhất.