Chiều 24/10, tham gia thảo luận về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn bày tỏ đồng tình với chủ trương thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, khắc phục tình trạng trước đây 'một mâm cơm có tới ba bộ cùng quản lý'.
Cơ bản thống nhất với tờ trình của Chính phủ và báo cáo thẩm tra, Chủ tịch Quốc hội ghi nhận, đánh giá cao Chính phủ, Bộ Y tế đã khẩn trương chuẩn bị dự án luật, tiếp thu khoảng 70% ý kiến thẩm tra sơ bộ và ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Dự thảo luật đã thể chế hóa các chủ trương lớn, nhất là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo chuỗi, dựa trên phân tích nguy cơ và lấy dữ liệu làm nền tảng.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý hồ sơ dự án luật còn gửi chậm, các dự thảo nghị định, thông tư quy định chi tiết chưa được cập nhật đầy đủ. Đề nghị các cơ quan liên quan nghiêm túc rút kinh nghiệm, bảo đảm hồ sơ, tài liệu được gửi đến đại biểu Quốc hội kịp thời để nghiên cứu, xem xét.
Đề cập những vấn đề lớn cần tập trung hoàn thiện, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu đầu tiên là những chính sách mang tính đột phá phải được quy định cụ thể ngay trong luật.
Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo luật hiện có khoảng 32/74 điều giao Chính phủ, bộ trưởng quy định chi tiết. Đáng chú ý, nhiều nội dung được xác định là đột phá nhưng vẫn để ngỏ, như lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt, hệ thống quản lý tiên tiến, phân tích nguy cơ và phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu.
Điều này dẫn đến nguy cơ Quốc hội thông qua chính sách nhưng chưa thấy rõ nội dung thực chất và phương thức tổ chức thực hiện. Từ đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị những vấn đề đã rõ, đã chín muồi thì phải luật hóa ngay, tối thiểu phải xác định cụ thể đối tượng áp dụng, thời hạn và lộ trình thực hiện.
Đồng thời, phải xác định rõ thời điểm có hiệu lực của luật; các văn bản quy định chi tiết phải được chuẩn bị đầy đủ, bảo đảm có hiệu lực đồng thời với Luật.
Vấn đề thứ hai được Chủ tịch Quốc hội quan tâm là thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, bảo đảm một đầu mối phải thực sự chịu trách nhiệm đến cùng.
Theo Chủ tịch Quốc hội, Chỉ thị số 17 của Ban Bí thư đã xác định rõ yêu cầu thống nhất đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, dự thảo luật vẫn quy định sáu bộ cùng tham gia quản lý chuyên ngành, trong khi Bộ Y tế được xác định là cơ quan đầu mối.
Một số nhiệm vụ còn có sự giao thoa, như công tác chống thực phẩm giả có sự tham gia của Bộ Công Thương và Bộ Công an; kiểm tra thực phẩm nhập khẩu liên quan đến trách nhiệm của Bộ Y tế và UBND cấp tỉnh.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng thực tiễn cho thấy khi có nhiều đầu mối quản lý sẽ dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, bỏ trống những khâu giáp ranh. Các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả với quy mô lớn được phát hiện thời gian qua cho thấy những bất cập cần được khắc phục.
Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm chỉ chịu sự quản lý của một cơ quan; đồng thời trao thực quyền cho cơ quan đầu mối và quy định trách nhiệm Chính phủ báo cáo Quốc hội hằng năm về công tác quản lý an toàn thực phẩm. 'Khi sự cố xảy ra, người dân phải biết hỏi ai và không cơ quan nào được nói không phải là việc của tôi', Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Vấn đề thứ ba, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm nhưng phải bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời cải cách thực chất thủ tục hành chính. Hậu kiểm không phải là buông lỏng, nhưng cải cách thủ tục phải là thực chất.
Theo Chủ tịch Quốc hội, hiện còn những ý kiến khác nhau về thời hạn hiệu lực của bản công bố sản phẩm và giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.
Một mặt, cần kiểm soát chất lượng, ngăn chặn tình trạng hồ sơ cũ, nhãn cũ tồn tại nhiều năm, không còn phù hợp với thực tế. Mặt khác, không được đặt thêm những thủ tục hành chính không cần thiết, tạo ra giấy phép con, gây tốn kém cho doanh nghiệp.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng mục tiêu quản lý là chính đáng nhưng công cụ quản lý phải dựa trên dữ liệu, không phải bằng cách yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ.
Theo đó, đề nghị nghiên cứu quy định ngay trong luật cơ chế gia hạn tự động, gia hạn trực tuyến, không yêu cầu nộp lại hồ sơ và không thu phí đối với những trường hợp đáp ứng điều kiện.
Việc tiếp nhận hồ sơ cần được xác định là hoạt động ghi nhận thông tin để phục vụ hậu kiểm, không biến thành điều kiện mới để sản phẩm được lưu thông trên thị trường. Đồng thời, cần thu hẹp diện phải đăng ký, chỉ tập trung vào những nhóm sản phẩm thực sự có nguy cơ cao.
Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội lưu ý phải ngăn chặn lợi ích nhóm len lỏi vào hoạt động cấp giấy phép, giấy chứng nhận; tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh chân chính nhưng phải xử lý nghiêm những hành vi gian dối.
Vấn đề thứ tư, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tăng cường năng lực hậu kiểm và xây dựng hệ thống chế tài đủ sức răn đe.
Theo Chủ tịch Quốc hội, muốn chuyển mạnh sang hậu kiểm thì phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện thực hiện, nhất là hệ thống dữ liệu, năng lực kiểm nghiệm, đội ngũ cán bộ và trang thiết bị chuyên môn.
Chủ tịch Quốc hội đề nghị các đại biểu Quốc hội tiếp tục nghiên cứu, theo dõi và đóng góp ý kiến đến cùng để hoàn thiện dự án luật, bảo đảm các quy định đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện nhưng phải có hiệu lực, hiệu quả quản lý thực chất.
Mục tiêu cuối cùng là để người dân yên tâm với bữa ăn hằng ngày, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Hiện nay, năng lực thử nghiệm, kiểm nghiệm thực phẩm chưa được đánh giá đầy đủ; việc đầu tư hệ thống dữ liệu còn những vấn đề cần làm rõ, trong khi đội ngũ cán bộ cấp xã chưa đủ về số lượng, chuyên môn và phương tiện thực hiện nhiệm vụ.
Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lo ngại việc phân cấp nhiệm vụ quản lý an toàn thực phẩm cho cấp xã, phường nhưng không đi kèm nguồn lực, trang thiết bị và điều kiện cần thiết.
Dẫn chứng các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể tại trường học, Chủ tịch Quốc hội lưu ý việc xác định nguyên nhân thường mất nhiều thời gian, có thể bỏ lỡ thời điểm quan trọng để ngăn chặn hậu quả, bảo vệ sức khỏe và tính mạng người dân.
Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu quy định bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong thời gian từ 2 đến 6 giờ khi xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm tập thể.
Cùng với đó, cần làm rõ trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh thực phẩm trên nền tảng thương mại điện tử, kể cả trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại khi xảy ra vi phạm. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với các trường hợp cố ý vi phạm nghiêm trọng quy định về an toàn thực phẩm.
Đặc biệt, cần xây dựng hệ thống chế tài xử lý đủ mạnh, bảo đảm chi phí vi phạm phải lớn hơn chi phí tuân thủ pháp luật, ngăn chặn tình trạng các tổ chức, cá nhân bất chấp sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng để trục lợi.
Góp ý về dự thảo luật, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh cũng đề cập đến vấn đề hậu kiểm.
Theo đại biểu, mặc dù an toàn thực phẩm là vấn đề nóng nhưng vẫn xảy ra các vụ việc vi phạm. Một trong những nguyên nhân là do lực lượng kiểm tra không đủ và quyền hạn giao chưa tương xứng khiến việc hậu kiểm nhiều khi chỉ 'cưỡi ngựa xem hoa'.
Do đó, đại biểu nhấn mạnh cần tăng hậu kiểm và có thể giảm được tiền kiểm. Thế nhưng khi nghiên cứu dự thảo luật, đại biểu nhận thấy tiền kiểm không những chưa giảm mà còn có nguy cơ tăng, trong khi các quy định về hậu kiểm chưa thể hiện rõ sự thay đổi.
Dẫn chứng về những vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả thời gian qua, đại biểu Phong Lan phân tích có doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ làm thủ tục công bố sản phẩm nhưng trong quá trình gia công lại không bảo đảm chất lượng.
Đại biểu Phong Lan cũng đề cập đến Nghị định số 15/2018/NĐ-CP cho phép doanh nghiệp được tự công bố đối với nhiều loại thực phẩm thông thường. Tuy nhiên, dự thảo luật mới thay đổi theo hướng công bố hợp tiêu chuẩn, đồng thời đặt ra thời hạn thực hiện lại thủ tục với các mốc thời gian là 24 tháng và 36 tháng.
Theo đại biểu Phong Lan, tại thành phố Hồ Chí Minh, từ khi Nghị định số 15/2018/NĐ-CP có hiệu lực cho tới nay, có hơn 300.000 sản phẩm tự công bố.
Nếu các sản phẩm này phải thực hiện lại thủ tục sau 24 tháng, trong khi cơ chế công bố thay đổi, khối lượng công việc đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý sẽ rất lớn. Đại biểu đề nghị cân nhắc việc yêu cầu công bố lại đồng loạt, chỉ nên thực hiện thủ tục mới khi sản phẩm thay đổi thành phần hoặc những nội dung cần phải công bố lại.
Ngoài ra, đại biểu cũng cảnh báo việc gia tăng điều kiện cấp phép chưa chắc khiến doanh nghiệp tuân thủ tốt hơn, nhưng có thể làm phát sinh chi phí và nguy cơ tiêu cực trong quá trình giải quyết thủ tục.
Đại biểu Phong Lan cũng lấy ví dụ về quy định bổ sung vi chất thì chỉ có tác dụng đối với một số cộng đồng dân cư nhạy cảm với vấn đề đó, không phải cho toàn bộ sản phẩm.
'Nếu bổ sung cho toàn bộ sản phẩm vừa tăng chi phí đồng thời dẫn đến việc thừa vi chất cũng không tốt. Chưa kể điều này còn ảnh hưởng đến sản phẩm xuất khẩu, nhập khẩu. Chúng ta xuất khẩu là cam kết với quốc gia nhập khẩu thì nhiều khi họ không yêu cầu phải tăng vi chất', đại biểu phân tích thêm.
Đại biểu cũng cảnh báo quy định có thể gây tốn kém cho doanh nghiệp và có nguy cơ dẫn đến tiêu cực trong cấp phép. Theo đại biểu, khâu tiền kiểm tức là thẩm định để cấp phép quy định trong các điều luật là khó hơn trước song lại không giúp doanh nghiệp có ý thức làm tốt hơn. Vì vậy, khi làm luật thì cần giảm tiền kiểm, điều đó tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.
'Như hiện nay với những doanh nghiệp muốn làm sản phẩm mới sẽ rất e dè vì nhiều hồ sơ kèm theo', đại biểu Phong Lan nói thêm.