Tây Nguyên tìm hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao và dược liệu
Tây Nguyên có nhiều lợi thế về đất đai, khí hậu cùng hệ sinh thái để phát triển nông nghiệp công nghệ cao và dược liệu. Tuy nhiên, sản xuất còn phân tán, chất lượng giống chưa đồng đều, chế biến sâu hạn chế và liên kết thị trường chưa chặt chẽ đang là những điểm nghẽn cần tháo gỡ...
Chiều 23/10/2026, tại Pleiku, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai, Hội đồng Phát triển Nông nghiệp và Dược liệu Quốc gia VCCI (VCAC) cùng các đơn vị liên quan tổ chức Diễn đàn 'Thúc đẩy phát triển nông nghiệp công nghệ cao và dược liệu khu vực Tây Nguyên'.
TỔ CHỨC LẠI SẢN XUẤT, NÂNG CAO GIÁ TRỊ NÔNG SẢN
Phát biểu tại diễn đàn, ông Đoàn Ngọc Có, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai, cho biết địa phương có nhiều lợi thế về đất đai, khí hậu và hệ sinh thái. Không gian phát triển sau sáp nhập mở ra cơ hội tổ chức lại sản xuất, kết nối vùng nguyên liệu, thúc đẩy chế biến và mở rộng thị trường.
Gia Lai xác định phát triển nông nghiệp phải hướng tới nâng cao giá trị gia tăng, giảm chi phí, kiểm soát chất lượng, chủ động đầu ra và bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân. Các ngành hàng được ưu tiên gồm cà phê, hồ tiêu, cao su, chanh dây, sầu riêng, rau quả và chăn nuôi. Tỉnh khuyến khích ứng dụng tưới tiết kiệm, nhà màng, nhà lưới, giống chất lượng cao, cơ giới hóa và số hóa quản lý vùng trồng; đồng thời đẩy mạnh cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và liên kết chuỗi giá trị.
Đối với dược liệu, ông Có đề nghị địa phương cần lựa chọn loài cây phù hợp với từng vùng sinh thái, bảo tồn nguồn gen và kiểm soát chất lượng giống, nhất là sâm Ngọc Linh cùng các loài đặc hữu. Đồng thời, doanh nghiệp cần tham gia từ khâu chọn giống, xây dựng vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ để hạn chế rủi ro đầu ra cho người dân.
Theo bà Đoàn Hương Sơn, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Tây Nguyên hiện có khoảng 2,67 triệu ha đất trồng trọt, là vùng trọng điểm về cây công nghiệp và cây ăn quả của cả nước. Khu vực này đang dẫn đầu về sản lượng cà phê, hồ tiêu, bơ, chanh leo, đồng thời ghi nhận tốc độ mở rộng nhanh chóng của cây sầu riêng.
Đáng chú ý, nhiều địa phương như Lâm Đồng, Gia Lai và Đắk Lắk đã áp dụng các mô hình nông nghiệp công nghệ cao, triển khai hiệu quả kỹ thuật tưới tiết kiệm, hệ thống nhà màng, quản lý cây trồng tổng hợp (IPHM), tái canh cà phê bằng giống mới và xây dựng mã số vùng trồng. Nhờ đó, một số mô hình đã mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội với thu nhập từ 500 triệu đồng đến hàng tỷ đồng/ha.
Tuy nhiên, bà Sơn chỉ ra sản xuất vẫn gặp khó khăn do quy mô nhỏ lẻ, liên kết chuỗi lỏng lẻo, chế biến sâu thấp, thiếu nước tưới, suy thoái đất và dịch hại phức tạp. Những hạn chế chính là giống chưa được chuẩn hóa, tình trạng nhân giống tràn lan, thiếu vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO và năng lực chế biến sâu, xây dựng thương hiệu còn yếu. Toàn vùng hiện chỉ có 49 trong tổng số 108 giống dược liệu được công nhận lưu hành.
Tổng diện tích dược liệu tại ba tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai và Lâm Đồng hiện đạt khoảng 6.168 ha. Trong đó, cây ngắn ngày chiếm 89,9%, chủ yếu là nghệ vàng, gừng và sả; các loài quý, dài ngày như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu chiếm tỷ lệ rất nhỏ".
Định hướng đến năm 2030, Tây Nguyên tập trung bốn trụ cột: phát triển nông nghiệp xanh, bền vững; đẩy mạnh công nghệ cao và số hóa; tăng cường liên kết doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân gắn với chế biến sâu; chuẩn hóa vùng nguyên liệu dược liệu và phát triển thương hiệu bản địa.
PHÁT TRIỂN DƯỢC LIỆU GẮN VỚI BẢO VỆ RỪNG
Đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho rằng phát triển dược liệu dưới tán rừng có thể nâng cao giá trị đa dụng của hệ sinh thái rừng, đa dạng hóa sinh kế và tạo nguồn nguyên liệu ổn định. Tuy nhiên, hoạt động này phải tuân thủ pháp luật lâm nghiệp, không làm suy giảm diện tích, chất lượng và chức năng sinh thái của rừng.
Các địa phương cần rà soát quy hoạch lâm nghiệp, quy hoạch tỉnh và sử dụng đất để xác định khu vực phù hợp. Việc có tên trong quy hoạch không đồng nghĩa với việc được tự động trồng dược liệu ở mọi khu vực. Loài cây, quy mô và kỹ thuật canh tác phải phù hợp điều kiện sinh thái, không gây tổn hại đa dạng sinh học.
Đối với rừng tự nhiên, bảo vệ hệ sinh thái và khả năng phục hồi phải được đặt lên hàng đầu. Không được lợi dụng trồng dược liệu để khai thác trái phép cây thuốc tự nhiên hoặc tổ chức ngâm, ủ, sấy, chế biến dược liệu trực tiếp trong rừng.
Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc dự án của Trường Sinh Group, cho biết Trường Sinh Group đã phát triển vùng trồng 12 ha dược liệu tại Sìn Hồ, Lai Châu, với vốn đầu tư 50 tỷ đồng; đồng thời, hợp tác liên kết bao tiêu sâm Ngọc Linh tại Trà Linh, Nam Trà My, với quy mô dự kiến 500 tỷ đồng.
Tại Gia Lai, doanh nghiệp đang hoàn thiện thủ tục dự án phát triển vùng trồng sâm Ngọc Linh và dược liệu dưới tán rừng tại xã Đăk Rong, diện tích 850 ha, tổng vốn đầu tư dự kiến 500 tỷ đồng. Doanh nghiệp cũng dự kiến đầu tư cụm sáu nhà máy chế biến tại Khu công nghiệp Trà Đa, Gia Lai, trên diện tích hơn 7 ha, với tổng vốn trên 700 tỷ đồng.
PGS.TS. Thầy thuốc ưu tú Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu, Bộ Y tế, cho rằng phát triển công nghiệp dược liệu thành ngành kinh tế chiến lược đòi hỏi đồng bộ toàn chuỗi giá trị, từ giống, vùng trồng, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc đến chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Theo bà Hà, nghiên cứu khoa học cần xuất phát từ nhu cầu thị trường, xác định sản phẩm mục tiêu, thông số chất lượng và giá thành trước khi lựa chọn công nghệ. Khâu giống phải bảo đảm định danh chính xác, nguồn gốc rõ ràng; quá trình sơ chế, bảo quản cần giảm hao hụt, hạn chế nấm mốc và biến đổi thành phần dược liệu.
Đối với chế biến sâu, cần hoàn thiện quy trình chiết xuất, tinh chế cao chuẩn hóa và ứng dụng công nghệ sinh học để nâng cao hiệu suất, ổn định chất lượng. Riêng sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu, hàm lượng hoạt chất biến động theo vùng trồng, độ tuổi và mùa thu hái, đòi hỏi tiêu chuẩn được xây dựng trên cơ sở dữ liệu và phương pháp phân tích đã thẩm định.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc cần kết hợp định danh sinh học bằng hình thái và ADN, kiểm tra dấu vân tay hóa học, hàm lượng hoạt chất, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và hồ sơ số theo từng lô sản xuất.
Bà Hà nhấn mạnh phát triển nông nghiệp công nghệ cao và dược liệu Tây Nguyên cần gắn tổ chức lại sản xuất với chuẩn hóa nguyên liệu, ứng dụng khoa học công nghệ, mở rộng liên kết thị trường và bảo vệ hệ sinh thái rừng, tạo nền tảng nâng cao sức cạnh tranh và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.