Báo cáo mới nhất của Bộ Tài chính cho thấy tình hình thu, chi ngân sách nhà nước 7 tháng đầu năm 2026 tiếp tục duy trì đà tích cực, song cũng bắt đầu bộc lộ những áp lực mang tính cấu trúc trong bối cảnh chính sách tài khóa vẫn ưu tiên hỗ trợ nền kinh tế.
Cụ thể, thu ngân sách nhà nước trong tháng 7 ước đạt khoảng 265,8 nghìn tỷ đồng, qua đó nâng tổng thu lũy kế 7 tháng lên 1.834 nghìn tỷ đồng, tương đương 72,5% dự toán năm và tăng 16% so với cùng kỳ năm 2025.
Xét về cơ cấu thu, thu từ nội địa tiếp tục là trụ cột với quy mô 1.587,5 nghìn tỷ đồng, tăng 16% so với cùng kỳ. Điều này phản ánh sự phục hồi của hoạt động sản xuất - kinh doanh, song cũng cho thấy ngân sách ngày càng phụ thuộc lớn vào khu vực này.
Đây là tín hiệu tích cực, bởi nguồn thu từ thuế và các hoạt động kinh tế trong nước thường tạo nền tảng ổn định hơn cho ngân sách so với những khoản thu phụ thuộc vào giá dầu hay thương mại quốc tế.
Trong khi đó, thu từ dầu thô tăng mạnh 29,6%, đạt 86,6% dự toán, chủ yếu nhờ yếu tố giá, vốn mang tính chu kỳ và khó dự báo. Thu từ hoạt động xuất nhập khẩu tăng 13,7%, song vẫn chịu ảnh hưởng từ biến động thương mại toàn cầu.
Tuy nhiên, thu nội địa lớn không đồng nghĩa toàn bộ nguồn thu này đều có chất lượng và mức độ bền vững như nhau. Vấn đề cần nhìn sâu hơn là cơ cấu bên trong nguồn thu nội địa, trong đó đâu là khoản thu hình thành từ hoạt động sản xuất, kinh doanh thường xuyên và đâu là những khoản phụ thuộc vào diễn biến thị trường tài sản, khai thác nguồn lực hoặc phát sinh không thường xuyên.
Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy, thu từ ba khu vực kinh tế gồm doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và khu vực kinh tế ngoài quốc doanh ước đạt 821,8 nghìn tỷ đồng trong 7 tháng đầu năm, tăng 36,5% so với cùng kỳ năm 2025. Khoản thu này tương đương khoảng 51,77% tổng thu nội địa và đạt 80,6% dự toán năm.
Điều này cho thấy khu vực doanh nghiệp đang đóng góp ngày càng lớn vào khả năng tạo nguồn cho ngân sách. Nếu đà tăng được hình thành từ sự mở rộng quy mô sản xuất, doanh thu, lợi nhuận và số lượng doanh nghiệp hoạt động, đây là yếu tố tích cực đối với nền tảng thu ngân sách, bởi nguồn thu gắn với sức khỏe của khu vực sản xuất, kinh doanh có khả năng được tái tạo cùng với tăng trưởng kinh tế.
Dù vậy, cơ cấu thu nội địa vẫn còn một khoản thu có quy mô lớn đến từ nhà, đất. Dự toán năm 2026 bố trí thu từ nhà, đất ở mức 550.778 tỷ đồng, tương đương 25,04% dự toán tổng thu nội địa, đứng thứ hai trong cơ cấu nguồn thu.
Tổng quy mô các chính sách hỗ trợ này trong 7 tháng đầu năm 2026 ước đạt khoảng 173.600 tỷ đồng. Việc giảm gánh nặng tài chính đã góp phần cải thiện dòng tiền cho doanh nghiệp, đồng thời tạo dư địa duy trì hoạt động trong bối cảnh chi phí đầu vào còn nhiều biến động.
(Bộ Tài chính)
Tính chất của khoản thu này khác với nguồn thu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh thường xuyên bởi chịu ảnh hưởng đáng kể từ diễn biến thị trường bất động sản và các khoản thu phát sinh từ quá trình khai thác nguồn lực đất đai.
Theo các chuyên gia, đây không phải là nguồn thu bền vững trong dài hạn bởi nguyên nhân nằm ở đặc tính hữu hạn của nguồn lực đất đai.
Nguồn thu tăng một phần đến từ quá trình đưa thêm quỹ đất vào phát triển các dự án, qua đó phát sinh các khoản thu cho ngân sách. Nhưng không thể năm nào cũng có một lượng quỹ đất mới tương đương để tạo ra khoản thu tương ứng. Khi những khu đất có khả năng khai thác lớn đã được đưa vào dự án, nguồn thu từ yếu tố này sẽ giảm hoặc thay đổi về quy mô.
Song song với nhiệm vụ nuôi dưỡng nguồn thu, công tác quản lý thu tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng cải cách và hỗ trợ. Các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí được triển khai đồng bộ nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và người dân, qua đó thúc đẩy phục hồi sản xuất kinh doanh.
Tuy nhiên, tác động hai mặt của chính sách tài khóa hỗ trợ cũng dần bộc lộ rõ. Trong ngắn hạn, việc giảm nghĩa vụ thuế giúp doanh nghiệp 'dễ thở' hơn, nhưng đồng thời làm thu hẹp nguồn thu ngân sách.
Đáng chú ý, đề xuất giảm 30% thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp cho nhóm có doanh thu dưới 10 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2027, nếu được thông qua, sẽ tiếp tục làm giảm thu ngân sách hơn 6.700 tỷ đồng trong hai năm. Điều này đặt ra bài toán cân đối giữa mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng và yêu cầu đảm bảo an toàn tài chính quốc gia
Đà tăng thu nội địa hiện nay mang nhiều tín hiệu tích cực, đặc biệt khi nhóm thu từ ba khu vực kinh tế đang tăng khá mạnh. Tuy nhiên, để xác định mức tăng thu có thể duy trì trong trung và dài hạn, cần tiếp tục theo dõi tỷ trọng đóng góp của các khoản thu thường xuyên so với các khoản thu phụ thuộc vào chu kỳ tài sản và việc khai thác nguồn lực hữu hạn. Mục tiêu của chính sách thuế không phải là tăng thu ngân sách trong ngắn hạn, mà phải hướng tới nuôi dưỡng nguồn thu lâu dài.
Áp lực không chỉ đến từ nội tại nền kinh tế mà còn từ các yếu tố bên ngoài. Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông đang làm gia tăng biến động giá năng lượng, kéo theo chi phí sản xuất tăng và ảnh hưởng gián tiếp đến nguồn thu ngân sách. Việc tiếp tục giảm thuế giá trị gia tăng, thuế bảo vệ môi trường và các loại phí là cần thiết để hỗ trợ nền kinh tế, nhưng đồng nghĩa với việc ngân sách phải chấp nhận 'đánh đổi' trong ngắn hạn.
Đặc biệt, mốc thời gian sau ngày 30/9 được xem là giai đoạn 'bản lề' khi nhiều chính sách ưu đãi có thể cần gia hạn nếu điều kiện thị trường chưa cải thiện. Nếu kịch bản giá dầu duy trì ở mức cao, áp lực chi phí sẽ tiếp tục đè nặng lên doanh nghiệp, kéo theo yêu cầu duy trì các biện pháp hỗ trợ cũng làm gia tăng sức ép lên cân đối ngân sách.
Ở chiều chi, tổng chi ngân sách nhà nước 7 tháng ước đạt 1.364,3 nghìn tỷ đồng, tương đương 43,2% dự toán và tăng 7,7% so với cùng kỳ. Mức tăng này thấp hơn đáng kể so với tốc độ tăng thu, góp phần tạo ra trạng thái thặng dư ngân sách trong ngắn hạn.
Tuy nhiên, xét về cơ cấu, áp lực chi vẫn hiện hữu. Chi đầu tư phát triển đạt khoảng 418,9 nghìn tỷ đồng với tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công trong 7 tháng khoảng 41,3% kế hoạch. Bên cạnh đó, vẫn còn 22,3 nghìn tỷ đồng của 08 bộ, cơ quan trung ương và 28 địa phương chưa được phân bổ chi tiết cần đẩy nhanh trong các tháng cuối năm.
Trong khi đó, chi trả nợ lãi đạt 56,5% dự toán cho thấy nghĩa vụ nợ vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi ngân sách. Bộ Tài chính cho biết cân đối ngân sách ở cả trung ương và địa phương cơ bản được đảm bảo. Hoạt động huy động vốn qua phát hành trái phiếu Chính phủ đạt 201,2 nghìn tỷ đồng, với kỳ hạn bình quân 9,3 năm và lãi suất bình quân 4,12%/năm, góp phần duy trì ổn định mặt bằng chi phí vay nợ.
Trong 7 tháng đầu năm, tiến độ thu cao hơn tiến độ chi giúp ngân sách duy trì trạng thái thặng dư khoảng 469,7 nghìn tỷ đồng. Trong bối cảnh các chính sách giảm thu tiếp tục được duy trì nhằm hỗ trợ tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô, áp lực cân đối thu - chi trong trung hạn được dự báo sẽ gia tăng. Điều này đòi hỏi chính sách tài khóa không chỉ linh hoạt trong ngắn hạn, mà còn cần hướng tới củng cố nền tảng thu bền vững, mở rộng cơ sở thu, đảm bảo dư địa ứng phó với các cú sốc trong tương lai.