Phát biểu tại Hội nghị 'Tăng cường khả năng tiếp cận vốn tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa' ngày 18/9, ông Đào Minh Tú, Phó chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) cho biết, bài toán tiếp cận vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) không chỉ nằm ở phía ngân hàng. Chính sách cần đi vào thực chất, dữ liệu doanh nghiệp phải được chuẩn hóa, liên thông, trong khi doanh nghiệp cũng phải nâng năng lực tài chính, quản trị và minh bạch dòng tiền.
Từ thực tế nhiều năm tham gia các hoạt động kết nối ngân hàng - doanh nghiệp, ông Tú cho rằng những diễn đàn đối thoại trực tiếp có ý nghĩa ở chỗ giúp nhận diện những vướng mắc trong quan hệ tín dụng thực tế, thay vì chỉ dừng ở câu chuyện chính sách.
Theo ông, khi bàn về tín dụng cho DNNVV, cần nhìn lại toàn bộ hệ thống chính sách hỗ trợ khu vực này, thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi ngân hàng có cho vay hay không.
Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 đã tạo ra một khuôn khổ riêng cho khu vực DNNVV, trong khi Chính phủ, các bộ, ngành và Ngân hàng Nhà nước nhiều năm qua cũng triển khai nhiều chính sách hỗ trợ về vốn, thị trường, kỹ thuật và nhân lực.
Điều đáng quan tâm, theo ông Tú, là những chính sách đó đã thực sự đi vào đời sống doanh nghiệp đến đâu và mức độ thụ hưởng thực tế như thế nào.
Chính sách phải đi vào cuộc sống
Ở góc độ ngành ngân hàng, ông Tú đánh giá Ngân hàng Nhà nước đã có nhiều chính sách hỗ trợ DNNVV, từ tín dụng ưu đãi, điều hành lãi suất, ổn định tỷ giá và thị trường ngoại tệ đến hoàn thiện hệ thống thanh toán, sửa đổi các quy định về hoạt động cho vay.
Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy một chính sách đúng về chủ trương chưa chắc đã dễ thực hiện. Ông Tú dẫn chương trình hỗ trợ lãi suất 40.000 tỷ đồng và cho rằng đây là một chủ trương có mục tiêu rõ ràng nhưng quá trình triển khai gặp nhiều khó khăn.
Theo ông, chính sách hỗ trợ DNNVV cần quan tâm nhiều hơn đến tính khả thi. Nếu cơ chế được thiết kế nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận thì hiệu quả cuối cùng sẽ bị hạn chế.
Hỗ trợ DNNVV cũng không nhất thiết chỉ thông qua tín dụng ngân hàng. Trong một số trường hợp, các chính sách hỗ trợ trực tiếp về thuế, phí, đất đai hay thủ tục hành chính có thể thiết thực hơn.
Ông Tú ví von: 'Một anh đẩy (ngân sách nhà nước), một anh kéo (tín dụng ngân hàng) thì chắc chắn doanh nghiệp sẽ phát triển rất nhanh'.
Cách tiếp cận này cũng được ông Tú đặt trong câu chuyện sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, dự kiến theo hướng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc rà soát, sửa đổi là cần thiết, nhưng cần nhìn từ thực tế để xác định chính sách nào thực sự phát huy tác dụng, chính sách nào còn vướng và cần thay đổi.
Một ví dụ được ông Tú đề cập là các quỹ hỗ trợ và quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNNVV. Về nguyên tắc, đây là những cơ chế có thể giúp chia sẻ rủi ro và tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận vốn. Nhưng nếu để được bảo lãnh, doanh nghiệp phải thực hiện một quy trình phức tạp hơn cả vay trực tiếp tại ngân hàng thì chính sách sẽ khó phát huy hiệu quả.
'Cái gì hỗ trợ mà nó có tính chất là của Nhà nước và có khả thi thì chúng ta đặt ra, còn nếu không thì cũng phải chấp nhận cuộc chơi cạnh tranh', ông Tú nói.
Dữ liệu chung có thể thay đổi cách ngân hàng nhìn doanh nghiệp
Bên cạnh chính sách, dữ liệu doanh nghiệp là vấn đề được ông Tú lưu ý khi nói về khả năng mở rộng tín dụng DNNVV.
Theo ông, các ngân hàng thương mại hiện đã đầu tư mạnh vào hệ thống thông tin, xây dựng trung tâm dữ liệu, mô hình đánh giá và xếp loại khách hàng phục vụ hoạt động tín dụng. Điểm hạn chế là dữ liệu vẫn chủ yếu được tổ chức và khai thác trong phạm vi từng ngân hàng, chưa hình thành một hệ thống dữ liệu doanh nghiệp thống nhất trên phạm vi cả nước.
'Các ngân hàng thương mại hiện nay cũng đang làm rất tích cực. Cũng có trung tâm thông tin dữ liệu về doanh nghiệp, đánh giá xếp loại doanh nghiệp của mình. Tất nhiên, chưa có tính chất hệ thống chung toàn quốc', ông Tú cho biết.
 |
Toàn cảnh Hội nghị |
Từ đó, VNBA đề xuất nghiên cứu xây dựng một trung tâm dữ liệu chung về DNNVV, có thể hình dung tương tự CIC đối với thông tin tín dụng, trong đó thông tin pháp nhân và các dữ liệu cơ bản của doanh nghiệp được chuẩn hóa, xác thực và liên thông.
Theo ông Tú, đây có thể là nền tảng để hoạt động xếp hạng doanh nghiệp phát triển, đồng thời giúp ngân hàng có thêm cơ sở đánh giá khách hàng ngay từ khâu đầu tiên của quá trình thẩm định.
Dữ liệu được chuẩn hóa cũng có thể hỗ trợ thay đổi cách ngân hàng nhìn nhận DNNVV. Theo ông Tú, phương thức cho vay của các ngân hàng đã thay đổi đáng kể. Sức ép cạnh tranh buộc ngân hàng phải đánh giá khách hàng dựa nhiều hơn vào hoạt động kinh doanh và khả năng tạo ra dòng tiền, thay vì chỉ nhìn vào tài sản thế chấp.
'Không có ngân hàng nào bây giờ cứ bám giữ phương thức cho vay bằng tài sản đảm bảo bởi đấy là điểm các ngân hàng sẽ mất lợi thế cạnh tranh ngay', ông Tú nhận định.
Theo ông, xu hướng cho vay dựa trên dòng tiền đang tăng lên, trong khi sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm giảm dần. Với những khoản vay phục vụ hoạt động kinh doanh thường xuyên, có dòng tiền rõ ràng và quy mô phù hợp, việc xử lý cũng có thể nhanh hơn so với các khoản vay lớn, dài hạn và phức tạp.
Để xu hướng này đi xa hơn, theo ông Tú, cả ngân hàng và doanh nghiệp đều phải thay đổi. Với ngân hàng, VNBA mong muốn các tổ chức tín dụng mạnh dạn hơn trong quyết định cho vay khi đã có đủ thông tin để đánh giá khả năng trả nợ, qua đó tránh để doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội đầu tư, kinh doanh chỉ vì quá trình tín dụng kéo dài.
'Chúng ta cũng phải mạnh dạn hơn trong vấn đề quyết định cho vay để tránh kịp thời, tức là đừng làm lỡ cái cơ hội đầu tư, lỡ cơ hội kinh doanh của các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa', ông Tú nói.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng phải thay đổi. Ông Tú cho rằng không thể kỳ vọng ngân hàng mở rộng tín dụng nếu năng lực tài chính của doanh nghiệp quá mỏng so với nhu cầu vốn.
'Anh chỉ có 1-2 tỷ xong rồi anh đi vay cả 5-7 chục tỷ thì tôi tin là khó lắm', ông Tú nói.
Theo ông, DNNVV cần cơ cấu lại nguồn vốn, nâng năng lực tài chính, hoàn thiện quản trị và đặc biệt là minh bạch về tài chính, dòng tiền. Một doanh nghiệp có hệ thống sổ sách, báo cáo và dòng tiền rõ ràng sẽ giúp ngân hàng giảm thời gian xác minh, đồng thời tạo cơ sở để đánh giá khả năng tạo tiền và trả nợ.
Vấn đề chia sẻ chi phí tín dụng cũng cần được nhìn từ lợi ích của cả hai phía. Ông Tú cho rằng ngân hàng thương mại cũng là doanh nghiệp, nên việc chia sẻ về lãi suất và các chi phí liên quan cần dựa trên sự đồng thuận giữa ngân hàng và doanh nghiệp, thay vì đặt ra như một yêu cầu một chiều đối với tổ chức tín dụng.
'Cái đồng thuận ấy đem lại lợi ích trên quan điểm cộng sinh', ông nhấn mạnh.
Nhìn từ góc độ này, bài toán tín dụng DNNVV không chỉ là chuyện ngân hàng có tiền hay doanh nghiệp có tài sản thế chấp. Chính sách phải đủ thực tế để doanh nghiệp có thể sử dụng; dữ liệu phải đủ tin cậy để ngân hàng nhận diện doanh nghiệp; còn doanh nghiệp phải có năng lực tài chính, quản trị và mức độ minh bạch cần thiết để chứng minh khả năng sử dụng, hoàn trả vốn.
Khi những điều kiện đó được cải thiện đồng thời, quan hệ tín dụng có thể chuyển dần từ câu hỏi doanh nghiệp có tài sản gì để thế chấp sang câu hỏi doanh nghiệp đang làm gì, tạo ra dòng tiền như thế nào và khả năng phát triển ra sao.
Khi đó, chính sách và tín dụng ngân hàng có thể gặp nhau ở mục tiêu tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, trên cơ sở kiểm soát rủi ro và năng lực trả nợ thực tế.