Góc nhìn từ quản trị công ty hiện đại
Trong suốt quá trình phát triển của doanh nghiệp hiện đại, nhiều yếu tố đã thay đổi: quy mô tổ chức lớn hơn, thị trường mở rộng hơn, công nghệ phức tạp hơn và tốc độ cạnh tranh nhanh hơn. Tuy nhiên, giữa những biến động đó, vai trò cốt lõi của HĐQT về cơ bản vẫn xoay quanh hai trách nhiệm: định hướng và kiểm soát. Định hướng để tổ chức biết mình sẽ đi đâu; kiểm soát để hành trình đó được thực hiện minh bạch, có trách nhiệm và nhất quán với lợi ích dài hạn của cổ đông cũng như các bên liên quan.
Điểm khác biệt hiện nay là doanh nghiệp đang đứng trước nhiều làn sóng chuyển dịch diễn ra đồng thời. AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật, robot, công nghệ sinh học, an ninh mạng và các nền tảng số đang làm thay đổi cách doanh nghiệp tạo ra giá trị. Cùng lúc, biến động địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, chuyển đổi năng lượng, yêu cầu phát triển bền vững, thay đổi trong kỳ vọng của khách hàng và phương thức cạnh tranh đang làm mờ dần ranh giới giữa các ngành.
Thị trường vì thế không còn vận động theo những chu kỳ ổn định kéo dài hàng thập kỷ. Ở nhiều lĩnh vực, một mô hình kinh doanh từng tạo lợi thế cạnh tranh trong nhiều năm có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu.
Chính trong bối cảnh đó, câu hỏi của doanh nghiệp không còn đơn thuần là có nên ứng dụng AI hay không. Vấn đề sâu hơn là HĐQT có đủ năng lực để nhận diện những chuyển dịch đang diễn ra trước khi chúng trở thành khủng hoảng; có đủ bản lĩnh để dẫn dắt tổ chức vượt qua những mô hình từng tạo nên thành công trong quá khứ; và có đủ năng lực để xây dựng một tổ chức sẵn sàng bước vào kỷ nguyên AI mà không đánh mất bản sắc của mình?
Đây cũng là sự chuyển hóa của chính tư duy quản trị. HĐQT không chỉ giữ vai trò của một cơ quan giám sát truyền thống mà ngày càng phải tham gia định hình tương lai doanh nghiệp. Điều đó đòi hỏi HĐQT có khả năng nhận diện những tín hiệu còn mờ nhạt của ngày mai, bảo vệ bản sắc tổ chức trong quá trình chuyển đổi và giúp doanh nghiệp liên tục thích nghi.
Có lẽ, thách thức lớn của thế kỷ XXI không còn chỉ là quản trị một doanh nghiệp đang vận hành ổn định, mà là dẫn dắt một doanh nghiệp có khả năng liên tục biến đổi mà vẫn giữ được bản sắc. Khi đó, vai trò của HĐQT không chỉ là quản trị hiện tại mà còn là kiến tạo tương lai.
Khi nhiều doanh nghiệp vẫn đang mắc kẹt ở "giai đoạn truyền thống"
Trong khi thế giới đã bắt đầu tranh luận về những hệ thống AI có khả năng tự học, tự ra quyết định và từng bước định hình lại cách doanh nghiệp vận hành, không ít doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang xử lý những bài toán thuộc giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi số.
Nhiều quy trình vẫn được thực hiện thủ công. Dữ liệu nằm rải rác tại các phòng ban, thiếu sự kết nối. Không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, trong đó tài sản hữu hình, quy trình sản xuất và sức lao động là những nguồn lực chủ yếu tạo nên lợi thế cạnh tranh. Các quyết định quản trị trong nhiều trường hợp vẫn dựa nhiều vào kinh nghiệm của lãnh đạo hơn là dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực. Trong nhiều trường hợp, mô hình kinh doanh có thể gần như không thay đổi trong nhiều năm, dù môi trường cạnh tranh bên ngoài đã biến chuyển đáng kể.
 |
Hình 01: Các bước chuyển đổi của doanh nghiệp – thời đại công nghiệp |
Khi bước sang giai đoạn tiếp theo, doanh nghiệp bắt đầu số hóa hoạt động. Các hệ thống ERP được đầu tư để chuẩn hóa nguồn lực, CRM được triển khai để quản trị quan hệ khách hàng, sau đó doanh nghiệp chuyển dần lên điện toán đám mây, xây dựng các nền tảng dữ liệu lớn và từng bước ứng dụng AI.
Các quy trình được kết nối trên nền tảng số, dữ liệu được tập trung, khách hàng tương tác qua nhiều kênh trực tuyến và các quyết định ngày càng được hỗ trợ bởi hệ thống thông tin. Tuy nhiên, do các hệ thống phần mềm được đầu tư qua nhiều giai đoạn khác nhau, khả năng kết nối giữa chúng còn hạn chế, khiến thông tin chưa thể lưu chuyển một cách liền mạch.
 |
Hình 02: Các bước chuyển đổi của doanh nghiệp – thời đại số hóa |
Ở giai đoạn phát triển tiếp theo, bản chất của doanh nghiệp có thể tiếp tục thay đổi sâu sắc. AI không còn chỉ là công cụ giúp con người làm việc hiệu quả hơn mà dần trở thành một phần trung tâm của hệ thống, nơi dữ liệu thời gian thực, các thuật toán học máy và những nền tảng thông minh phối hợp để liên tục dự báo, mô phỏng dưới dạng Bản sao kỹ thuật số (Digital Twin), tối ưu và trong nhiều trường hợp tự động đưa ra các quyết định vận hành.
 |
Hình 03: Các bước chuyển đổi của doanh nghiệp – thời đại hệ sinh thái thông minh |
Tuy nhiên, doanh nghiệp hiện nay có cơ hội rút ngắn đáng kể hành trình công nghệ hóa bằng cách bỏ qua một số bước trung gian, thiết kế ngay kiến trúc dữ liệu hiện đại và tích hợp AI như một thành phần cốt lõi từ đầu.
Lịch sử phát triển ngành viễn thông từng cho thấy khả năng này. Trước đây, một số quốc gia đang phát triển gần như không có mạng điện thoại cố định nhưng đã chuyển thẳng sang mạng điện thoại di động, qua đó rút ngắn hàng chục năm phát triển hạ tầng.
AI đang tạo ra một cơ hội tương tự cho doanh nghiệp. Thay vì xây dựng lại toàn bộ hành trình số hóa, doanh nghiệp có thể thiết kế mô hình vận hành dựa trên AI, dữ liệu và các nền tảng số tích hợp. Thay vì chỉ số hóa từng quy trình cũ, doanh nghiệp có thể thiết kế lại hệ thống điều hành chiến lược cho một thời đại mới, trong đó dữ liệu trở thành tài sản chiến lược, AI trở thành năng lực nền tảng và khả năng học hỏi liên tục trở thành lợi thế cạnh tranh trọng yếu.
Đây không đơn thuần là cơ hội tiết kiệm chi phí đầu tư hay rút ngắn thời gian triển khai công nghệ, mà là một quyết định đầu tư nền tảng cho tương lai của doanh nghiệp.
Những thay đổi này đang được thể hiện ở nhiều lĩnh vực. Trong sản xuất, AI có thể tối ưu dây chuyền, dự báo bảo trì thiết bị và điều chỉnh kế hoạch sản xuất theo thời gian thực. Trong vận chuyển, AI hỗ trợ điều phối phương tiện, tối ưu tuyến đường và giảm chi phí vận hành. Trong bán lẻ, các thuật toán học máy cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng và liên tục tối ưu hàng tồn kho.
Trong giáo dục, AI mở ra khả năng thiết kế hành trình học tập phù hợp với từng cá nhân. Trong y tế, các hệ thống thông minh hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán, theo dõi bệnh nhân và dự báo nguy cơ bệnh tật. Ngành nông nghiệp cũng đang được tái cấu trúc nhờ sự kết hợp giữa cảm biến, vệ tinh, dữ liệu thời tiết và AI, từ tối ưu hạt giống, tưới tiêu, dinh dưỡng đến phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch.
Trong một nền kinh tế ngày càng chịu tác động của AI, ranh giới giữa các ngành công nghiệp cũng có xu hướng thay đổi. Đối thủ cạnh tranh trong tương lai có thể không còn xuất phát từ chính ngành mà doanh nghiệp đang hoạt động. Họ có thể đến từ một nền tảng công nghệ, một hệ sinh thái dữ liệu, một doanh nghiệp trước đây chưa được xem là đối thủ hoặc một mô hình kinh doanh hoàn toàn mới.
Vì vậy, một nhiệm vụ quan trọng của HĐQT là nhận diện những chuyển dịch đang âm thầm thay đổi bản chất của ngành trước khi chúng trở thành hiện thực.
Vai trò mới của HĐQT: Định hướng trong thời đại AI
Trong một thế giới tương đối ổn định, HĐQT thường dành phần lớn thời gian cho những vấn đề đã hiện hữu: xem xét kết quả kinh doanh, đánh giá kế hoạch đầu tư, phân bổ nguồn lực và giám sát thực thi chiến lược. Những trách nhiệm này vẫn giữ nguyên giá trị. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, chừng đó có thể chưa đủ để bảo đảm sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp. Khi môi trường thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi của nhiều tổ chức, HĐQT không chỉ phải quản trị hiện tại mà còn phải học cách quản trị tương lai.
Thành công của hôm nay không còn là bảo đảm cho ngày mai nếu doanh nghiệp không liên tục quan sát những thay đổi trong nhu cầu khách hàng, sự dịch chuyển của công nghệ, nguồn nguyên liệu, năng lượng, các mô hình kinh doanh mới và cả những đối thủ chưa xuất hiện trên bản đồ cạnh tranh.
Từ đó, năng lực học hỏi và khả năng thích nghi của HĐQT ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng trong định hướng chiến lược của doanh nghiệp.
Chuyển đổi AI: Cuộc chuyển hóa lớn tiếp theo
Nếu xem chuyển đổi AI đơn thuần là triển khai thêm một phần mềm hoặc bổ sung một vài ứng dụng AI vào quy trình hiện hữu, đó có thể là một cách tiếp cận chưa đầy đủ. Nếu chuyển đổi số là hành trình đưa doanh nghiệp bước vào thế giới dữ liệu, thì chuyển đổi AI là quá trình tái định nghĩa cách doanh nghiệp tư duy, vận hành và tạo ra giá trị.
Theo cách tiếp cận này, chuyển đổi AI không chỉ là một dự án công nghệ mà là quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp. Khi AI trở thành một phần của hệ thống ra quyết định, mô hình vận hành cần được thiết kế lại; chiến lược dữ liệu phải được xây dựng từ nền móng; cấu trúc công việc thay đổi; đồng thời cách con người phối hợp với máy móc cũng cần được định nghĩa lại.
Những năng lực từng tạo nên thành công trong thời kỳ chuyển đổi số vì thế chưa chắc đã đủ để giúp doanh nghiệp dẫn đầu trong thời đại AI.
Tuy nhiên, cùng với những cơ hội lớn, AI cũng đặt doanh nghiệp trước những thách thức mới. AI chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi dữ liệu đủ tin cậy. Một mô hình được huấn luyện trên dữ liệu thiếu chính xác có thể tạo ra những quyết định thiếu chính xác.
Khoảng trống đáng chú ý còn nằm ở năng lực quản trị. Nhiều người cho rằng thách thức lớn nhất của AI là thiếu kỹ sư AI. Nhưng từ góc nhìn quản trị, vấn đề còn nằm ở đội ngũ lãnh đạo có đủ hiểu biết về AI hay không.
Doanh nghiệp có thể thuê chuyên gia công nghệ, nhưng không thể thuê người khác thay mình đưa ra những quyết định chiến lược. Khi CEO chưa hiểu AI có thể làm thay đổi mô hình kinh doanh như thế nào, hoặc HĐQT chưa đủ năng lực giám sát những quyết định liên quan đến AI, rủi ro khi đó không chỉ nằm ở công nghệ mà còn nằm trong chính hệ thống lãnh đạo doanh nghiệp.
Vai trò kiểm soát trong thời đại AI Governance
Nếu định hướng là trách nhiệm giúp doanh nghiệp nhìn thấy và định hình tương lai, thì kiểm soát là trách nhiệm bảo đảm doanh nghiệp không đánh đổi tương lai ấy bằng những quyết định thiếu thận trọng ở hiện tại.
Trong bối cảnh AI, trách nhiệm này mở rộng sang nhiều lĩnh vực mới. HĐQT cần quan tâm đến chất lượng và tính toàn vẹn của dữ liệu, mức độ minh bạch của các thuật toán, rủi ro an ninh mạng, quyền riêng tư của khách hàng và những hệ quả đạo đức mà AI có thể tạo ra đối với doanh nghiệp cũng như xã hội.
Đây không còn là những vấn đề thuần túy về công nghệ. Một quyết định do AI đề xuất có thể ảnh hưởng đồng thời đến hàng triệu khách hàng. Một thuật toán mang thiên kiến có thể dẫn đến sự phân biệt đối xử dù doanh nghiệp không chủ ý. Một sự cố rò rỉ dữ liệu có thể làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín thương hiệu, kéo theo những hệ quả pháp lý và tài chính lớn.
Trong môi trường AI, rủi ro có thể lan truyền với tốc độ nhanh hơn nhiều so với cách thức quản trị truyền thống.
Vì vậy, AI Governance không nên chỉ được hiểu là quản trị công nghệ. Bản chất của nó là quản trị trách nhiệm. Công nghệ là đối tượng được quản trị; vấn đề HĐQT phải chịu trách nhiệm là cách công nghệ được sử dụng.
Một hệ thống AI chỉ thực sự đáng tin cậy khi các quyết định của nó có thể được giải thích, kiểm chứng và luôn nằm trong khuôn khổ giám sát của con người. Minh bạch, công bằng, khả năng giải trình và trách nhiệm cuối cùng của con người vì thế không chỉ là những nguyên tắc đạo đức mà còn trở thành những nền tảng quan trọng của quản trị công ty trong thời đại AI.
Cuối cùng, lợi thế cạnh tranh bền vững trong thời đại AI sẽ thuộc về những tổ chức có khả năng học hỏi nhanh hơn tốc độ thay đổi của môi trường. Từ góc nhìn Quản trị Công ty Hiện đại™, doanh nghiệp chỉ có thể chuyển hóa khi HĐQT chuyển hóa trước; bởi tương lai của tổ chức luôn bắt đầu từ những người được giao trách nhiệm dẫn dắt.
(*) Tiến sĩ Trung Dinh, Thành viên Danh mục ICCG - Viện Quản Trị Công ty Quốc Tế, Đại học St. Gallen/Thụy Sĩ ; Nguyen Thi Nhu Quynh, University of Applied Sciences and Arts Northwestern Switzerland (FHNW), Thụy Sĩ; Dam Thi Binh, Solvay Brussels School of Economics and Management, Université libre de Bruxelles, Vương Quốc Bỉ; Nguyen Viet Hoang, SGH Warsaw School of Economics, Ba Lan.