Nhà đầu tư cá nhân 'yếu thế' trước các rủi ro thao túng và gian lận

Nhà đầu tư cá nhân 'yếu thế' trước các rủi ro thao túng và gian lậnXuân Thạch-21/09/2026 12:00 (GMT+7)(VNF) - Thị trường vốn Việt Nam đang thiếu vắng các công cụ pháp lý hữu hiệu để nhà đầu tư cá nhân đòi lại công lý khi xảy ra các hành vi thao túng, gian lận.TIN LIÊN QUANMột triệu tỷ đầu tư vào nền kinh tế: Khi DN bảo hiểm là 'nhà đầu tư tổ chức' dài hạn27/06/2026 10:00Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với chuyên gia kinh tế, TS Lê Bá Chí Nhân xung quanh vấn đề vai trò quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư cá nhân trong chiến lượcphát triển thị trường vốntại Việt Nam.- Có một thực tế là các nhà đầu tư cá nhân đang chiếm phần lớn quy mô giao dịch nhưng cơ chế bảo vệ nhóm này vẫn chưa rõ ràng, đặc biệt là quyền bình đẳng thông tin và bồi thường khi có thiệt hại xảy ra. Ông đánh giá thế nào về “thế yếu” của nhà đầu tư cá nhân hiện nay? Những rủi ro nào họ thường gặp phải khi tham gia thị trường tài chính?TS. Lê Bá Chí Nhân:Thị trường vốn Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý: vận hành chủ yếu bởi nhóm chủ thể có năng lực tự bảo vệ yếu nhất, thay vì được dẫn dắt bởi các nhà đầu tư tổ chức với chuyên gia kinh nghiệm, hệ thống phân tích và quản trị rủi ro chuyên nghiệp như các thị trường phát triển. “Thế yếu” của nhà đầu tư cá nhân không nằm ở quy mô vốn, mà xuất phát từ sự bất cân xứng nghiêm trọng về thông tin, năng lực phân tích và khả năng tiếp cận công lý khi xảy ra tranh chấp. Đây chính là khoảng trống lớn nhất mà thị trường vốn cần sớm khắc phục.Trên thực tế, nhà đầu tư cá nhân luôn đứng cuối chuỗi tiếp cận thông tin. Trong khi các tổ chức trung gian sở hữu nguồn dữ liệu vượt trội, phần lớn nhà đầu tư cá nhân vẫn phụ thuộc vào tin tức từ mạng xã hội hoặc các khuyến nghị thiếu kiểm chứng. Khoảng cách này khiến họ dễ trở thành đối tượng chịu thiệt hại lớn nhất mỗi khi thị trường biến động.Chuyên gia kinh tế, TS. Lê Bá Chí Nhân.Rủi ro của nhóm này không chỉ dừng lại ở biến động giá, mà còn bao gồm các rủi ro pháp lý, quản trị doanh nghiệp và đạo đức thị trường. Các hành vi thao túng, giao dịch nội gián hay xung đột lợi ích khiến nhà đầu tư cá nhân chịu tổn thất nặng nề, nhưng lại rất khó chứng minh thiệt hại để yêu cầu bồi thường.Thêm vào đó, cơ chế khởi kiện tại Việt Nam vẫn thiếu các công cụ pháp lý hiệu quả. Chi phí theo đuổi vụ kiện thường cao hơn giá trị thiệt hại, cộng với thời gian giải quyết kéo dài và sự vắng bóng của cơ chế khởi kiện tập thể (class action) hay các quỹ bồi thường nhà đầu tư, đã làm giảm đáng kể khả năng thực thi quyền lợi.Cần khẳng định rằng, một thị trường vốn hiện đại không chỉ đo bằng quy mô hay thanh khoản, mà còn được đánh giá bằng mức độ bảo vệ nhà đầu tư, đặc biệt là nhóm nhỏ lẻ. Nếu quyền lợi của nhóm này không được đảm bảo, niềm tin vào thị trường sẽ luôn mong manh.- Vậy, việc này đã và đang để lại những hệ lụy gì cho sự phát triển ổn định của thị trường vốn, đặc biệt là câu chuyện tổn thương niềm tin đối với trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) và hiện tượng dòng tiền tháo chạy mỗi khi thị trường có biến động, thưa ông?TS. Lê Bá Chí Nhân:Niềm tin chính là “đồng tiền dự trữ” quan trọng nhất của thị trường vốn. Một khi niềm tin bị bào mòn, chi phí phục hồi luôn lớn hơn rất nhiều so với chi phí phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.Dưới góc độ kinh tế học tài chính, một thị trường vốn chỉ có thể phát triển bền vững khi tồn tại đồng thời ba yếu tố: minh bạch thông tin, khả năng thực thi pháp luật và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư. Nếu một trong ba trụ cột này suy yếu, thị trường sẽ phản ứng bằng sự gia tăng “phần bù rủi ro” (risk premium), khiến chi phí huy động vốn của doanh nghiệp tăng lên và hiệu quả phân bổ nguồn lực của nền kinh tế suy giảm.Thực tế tại Việt Nam những năm qua cho thấy, các vụ việc vi phạm trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp (TPDN), thao túng giá chứng khoán hay công bố thông tin sai lệch không chỉ gây thiệt hại tài chính cho một nhóm nhà đầu tư, mà còn tạo ra hiệu ứng lan truyền tâm lý trên toàn thị trường. Khi niềm tin bị tổn thương, nhà đầu tư cá nhân thường đồng loạt bán tài sản để bảo toàn vốn, bất kể chất lượng của doanh nghiệp phát hành. Đây là hiện tượng “flight to safety” điển hình – dòng tiền dịch chuyển khỏi các tài sản rủi ro sang tiền gửi ngân hàng, vàng hoặc ngoại tệ.Lúc đó, hệ lụy lớn nhất không phải là một vài doanh nghiệp không huy động được vốn, mà là sự đứt gãy chức năng dẫn vốn của thị trường. Khi thị trường vốn không còn thực hiện tốt vai trò phân bổ nguồn lực, toàn bộ nền kinh tế sẽ phải phụ thuộc nhiều hơn vào tín dụng ngân hàng, làm gia tăng áp lực lên hệ thống tài chính.Đối với thị trường TPDN, sự suy giảm niềm tin còn tạo ra hiện tượng “đánh đồng rủi ro”. Nhà đầu tư không còn đủ cơ sở để phân biệt giữa doanh nghiệp tốt và doanh nghiệp yếu, dẫn đến việc ngay cả những đơn vị có năng lực tài chính lành mạnh cũng gặp khó khăn trong huy động vốn. Đây là biểu hiện của hiện tượng “lựa chọn đối nghịch” (adverse selection), khiến doanh nghiệp chất lượng cao phải chấp nhận chi phí vốn lớn hơn hoặc rút khỏi thị trường.Ởtầm vĩ mô, nếu tình trạng này kéo dài sẽ làm suy giảm chiều sâu của thị trường vốn, hạn chế khả năng huy động nguồn lực cho đầu tư trung và dài hạn, đồng thời cản trở mục tiêu tái cân bằng cấu trúc tài chính quốc gia theo hướng giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng.- Có quan điểm cho rằng, một cơ chế bảo vệ nghiêm minh, minh bạch, thực chất sẽ là điều kiện tiên quyết để chuyển đổi tâm lý đám đông nhà đầu tư cá nhân từ tư duy “đầu cơ” sang “đầu tư” bền vững. Ông nhìn nhận ra sao về ý kiến này?TS. Lê Bá Chí Nhân:Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm này. Sự khác biệt giữa thị trường “đầu cơ” và “đầu tư” nằm ở chất lượng thể chế. Thể chế càng minh bạch, thời gian nắm giữ tài sản càng dài, dòng vốn càng ổn định và chi phí vốn của nền kinh tế càng thấp.Dưới lăng kính kinh tế học hành vi, đầu cơ là phản ứng hợp lý trước một môi trường thiếu minh bạch và chi phí bảo vệ quyền lợi quá cao. Khi niềm tin vào thể chế yếu, thị trường sẽ bị chi phối bởi tâm lý đám đông thay vì các yếu tố nền tảng. Nghiên cứu quốc tế chỉ ra, những quốc gia bảo vệ tốt nhà đầu tư thường có tỷ lệ nắm giữ cổ phiếu dài hạn lớn hơn, biến động thị trường thấp hơn và chi phí vốn doanh nghiệp rẻ hơn. Bản chất của cơ chế bảo vệ không chỉ là xử lý vi phạm, mà là tạo môi trường để mọi chủ thể hiểu rằng gian lận sẽ bị phát hiện nhanh, xử lý nghiêm và quyền lợi được khôi phục hiệu quả.Với Việt Nam, quá trình nâng hạng thị trường chứng khoán đòi hỏi thay đổi cấu trúc dòng vốn. Một thị trường chủ yếu lướt sóng khó trở thành kênh huy động vốn trung, dài hạn hiệu quả. Để hình thành lớp nhà đầu tư chuyên nghiệp, điều tiên quyết là phải gieo dựng niềm tin vào tính minh bạch và sự công bằng của hệ thống pháp luật.Bảo vệ nhà đầu tư cá nhân: Cần cơ chế khởi kiện tập thể và bồi thường thiệt hại.- Để hiện thực hóa mục tiêu nâng hạng thị trường và thu hút dòng vốn dài hạn, hành lang pháp lý của Việt Nam cần có những bước đi đột phá nào trong việc thiết lập cơ chế bảo vệ nhà đầu tư để “tấm khiên” này thực sự phát huy tác dụng?TS. Lê Bá Chí Nhân:Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút dòng vốn toàn cầu ngày càng gay gắt, các quỹ đầu tư quốc tế không chỉ đánh giá lợi nhuận kỳ vọng mà còn đánh giá “mức độ an toàn của thể chế”. Nói cách khác, họ đầu tư vào niềm tin đối với hệ thống pháp luật nhiều không kém so với đầu tư vào doanh nghiệp. Vì vậy, “tấm khiên” bảo vệ nhà đầu tư phải được thiết kế theo hướng phòng ngừa rủi ro, bảo đảm thực thi quyền lợi và khôi phục niềm tin thị trường một cách nhanh chóng khi có sự cố phát sinh. Theo tôi, Việt Nam cần có những bước đột phá trên 5 phương diện.Thứ nhất, chuyển mạnh từ cơ chế xử phạt hành chính sang cơ chế bảo vệ quyền dân sự của nhà đầu tư. Mục tiêu cuối cùng của pháp luật không chỉ là xử phạt người vi phạm, mà còn phải bảo đảm nhà đầu tư được bồi thường đầy đủ khi quyền lợi bị xâm hại. Đây là khoảng trống lớn mà nhiều thị trường mới nổi đã từng phải khắc phục trong quá trình nâng hạng.Thứ hai, cần nghiên cứu xây dựng cơ chế khởi kiện tập thể (class action) đối với các vụ việc gian lận chứng khoán, thao túng giá và công bố thông tin sai lệch. Đối với nhà đầu tư cá nhân, thiệt hại của từng người có thể không lớn nhưng tổng thiệt hại của thị trường lại rất lớn. Nếu không có cơ chế đại diện tập thể, quyền khởi kiện trên thực tế sẽ rất khó được thực hiện.Thứ ba, cần thành lập Quỹ bảo vệ hoặc Quỹ bồi thường nhà đầu tư hoạt động theo nguyên tắc độc lập, minh bạch và có sự đóng góp của các chủ thể tham gia thị trường. Đây không phải là cơ chế bao cấp rủi ro, mà là công cụ giúp củng cố niềm tin và giảm thiểu tác động dây chuyền khi xảy ra các vụ việc nghiêm trọng.Thứ tư, nâng chuẩn quản trị công ty và công bố thông tin theo thông lệ OECD và IOSCO, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ giám sát số để phát hiện sớm các hành vi giao dịch nội gián, thao túng giá và xung đột lợi ích. Thị trường càng minh bạch thì chi phí giám sát càng thấp và niềm tin của nhà đầu tư càng cao.Thứ năm, xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp tài chính chuyên biệt thông qua trọng tài hoặc tòa chuyên trách về chứng khoán và thị trường vốn. Một thị trường hiện đại không chỉ cần cơ chế xử phạt nhanh mà còn cần cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, chi phí thấp, có tính dự báo cao.Tôi đánh giá,bảo vệ nhà đầu tưkhông nên được nhìn nhận như một chi phí quản lý, mà phải được xem là một khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Mỗi đồng chi phí dành cho việc hoàn thiện thể chế sẽ giúp tiết kiệm nhiều đồng chi phí vốn của nền kinh tế trong tương lai. Đó cũng là điều kiện cốt lõi để Việt Nam không chỉ đạt mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán, mà còn xây dựng một trung tâm tài chính hiện đại, minh bạch và có sức cạnh tranh trong khu vực.Trân trọng cảm ơn ông!Điều DN cần nhất lúc này 'không phải ưu đãi mà là niềm tin'Điều DN cần nhất lúc này 'không phải ưu đãi mà là niềm tin'Doanh nghiệp(VNF) - TS. Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho rằng, điều doanh nghiệp mong mỏi nhất hiện nay không phải là thêm các chính sách ưu đãi, mà là một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và thuận lợi để yên tâm đầu tư dài hạn.